Minęło już ponad sto lat od zakończenia I wojny światowej – wydarzenia, które zmieniło historię Europy i na stałe wpisało się w dzieje Trydentu, wciągniętego w konflikt już w 1914 roku jako prowincja Austro-Węgier. W latach 1915–1918 ten przygraniczny region stał się polem bitwy. Front przecinał doliny i alpejskie szczyty, będąc areną nieustannych zmagań żołnierzy również z siłami natury. Trydent przepracował ten dramatyczny okres, stając się ośrodkiem dialogu, nie rezygnując przy tym nigdy z obowiązku pamięci. Dzięki sieci 19 muzeów, 20 austro-węgierskich fortów, kilometrom okopów, chodników komunikacyjnych, tuneli i innych obiektów inżynierii wojskowej, które w niezwykle sugestywny sposób przybliżają wydarzenia sprzed wieku, region ten można dziś uznać za jeden wielki „Park Pamięci”. Szlak Pokoju to trasa o długości ponad 520 km, która łączy miejsca i wspomnienia o Wielkiej Wojnie na froncie trydenckim – od przełęczy Tonale aż po masyw Marmolady. Pokonanie pieszo całego szlaku zajmuje około miesiąca, jednak wędrowcy mogą wybrać jednodniowe etapy lub kilkudniowe trekkingi z noclegami w licznych schroniskach górskich, decydując się na warianty tras w dolinach lub w partiach wysokogórskich. Większość odcinków tej trasy można pokonać również na rowerze górskim.
Idąc z przełęczy Tonale, mija się miejsca związane z Białą Wojną (walkami między Włochami a Austro-Węgrami odbywającymi się w wysokich partiach Alp). Po dotarciu do Rovereto można odwiedzić tamtejsze miejsca pamięci: Muzeum Wojny (Museo della Guerra), Dzwon Poległych (Campana dei caduti) oraz Mauzoleum Castel Dante (Sacrario di Castel Dante). Finałowe etapy szlaku wiodą przez najbardziej zapierające dech w piersiach i ważne historycznie krajobrazy Dolomitów: przełęcz Rolle, Paneveggio, przełęcz San Pellegrino, grzbiet Cresta di Costabella i dolinę Val Contrin. Po przekroczeniu przełęczy Forcella Marmolada Szlak Pokoju kończy się na przełęczy Passo Fedaia.
Wzdłuż Szlaku Pokoju wznosi się 20 austro-węgierskich fortec, które wpisały się w kulturowy i geograficzny krajobraz tego regionu, tworząc trydencki Szlak Fortów. Ich monumentalne bryły świadczą o roli, jaką Trydent odegrał w konflikcie, a różnorodność architektoniczna oraz odmienne typy konstrukcji i użytych materiałów ukazują rozwój inżynierii wojskowej, wymuszony przez coraz potężniejszą broń palną. Najlepiej zachowane fortyfikacje stały się w ostatnich latach przedmiotem projektów rewitalizacji i rekonstrukcji. Oto obiekty szczególnie warte odwiedzenia:
· kilka kilometrów od Rovereto, w dolinie Vallarsa, wznosi się Fort Pozzacchio, w całości wykuty w skale masywu górskiego;
· w dolinie Valsugana, w Levico Terme, na wzgórzu górującym nad jeziorem położony jest Fort delle Benne;
· w dolinie Valle del Chiese, w zachodnim Trydencie, można zwiedzić Fort Corno, wchodzący w skład umocnień Lardaro;
· fortyfikacja Tagliata superiore di Civezzano znajduje się kilka kilometrów od Trydentu;
· Fort Luserna leży tuż ponad cymbryjską enklawą językową o tej samej nazwie.
Osoby o dobrej kondycji fizycznej mogą wejść do stanowisk bojowych Punta Linke w grupie Cevedale, położonych na wysokości 3632 m n.p.m. W tym najwyżej usytuowanym miejscu pamięci po Wielkiej Wojnie w Europie odrestaurowano i udostępniono zwiedzającym znajdującą się w tunelu stację austriackiej kolei linowej.
W rejonie jeziora Garda szczególnie interesująca jest wędrówka do umocnień na Monte Brione. Spektakularny jest również widok z Monte Altissimo, którego szczyt i górne zbocza przecinają okopy oraz stanowiska strzeleckie. W dolinie Val di Gresta, na wzgórzach Nagià-Grom i Monte Creino, znajdują się dwa znakomite przykłady obozów warownych z systemami okopów, które zostały starannie odrestaurowane. W Rovereto, stolicy regionu Vallagarina, znajduje się wspomniany wcześniej Dzwon Pamięci „Maria Dolens” – odlany w 1925 roku z brązu pochodzącego z armat. Każdego wieczoru, stu uderzeniami, upamiętnia on poległych we wszystkich wojnach.  W paśmie górskim Lagorai odrestaurowano i udostępniono zwiedzającym okopy oraz pozostałości koszar. W stolicy prowincji, Trydencie, można natomiast zwiedzić Fort Cadine Bus de Vela, a także liczne stanowiska i obwarowania na głównych wzgórzach wokół miasta. Warto również odwiedzić nową wystawę w Narodowym Muzeum Historycznym Wojsk Alpejskich (Museo Nazionale Storico degli Alpini) na wzgórzu Doss Trento.

Zapraszam do lektury wcześniejszego tekstu o tej tematyce zamieszczonego na blogu: https://italiannawdrodze.blogspot.com/2020/10/jak-to-w-okopach-wielkiej-wojny-byo.html

Malownicze Trentino położone jest w północno-wschodnich Włoszech, w sercu włoskich Alp, pomiędzy jeziorem Garda a Dolomitami. Znajduje się w niewielkiej odległości od tętniących życiem miast – Werony, Wenecji i Mediolanu. Region słynie z niezwykłych górskich krajobrazów, zielonych dolin i jezior – jest ich tu aż 297. Dzięki temu region stanowi idealny kierunek dla miłośników aktywnego wypoczynku przez cały rok. (Źródło: Trentino Marketing/Travel Advance; zdj. Carlo Baroni)

Z pewnością kojarzycie Ołtarz Ojczyzny w Rzymie, zwany też prześmiewczo maszyną do pisania czy tortem. Nazywany również Pomnikiem Narodowym Wiktora Emanuela II lub Vittoriano, został wzniesiony w stylu eklektycznym z białego marmuru na część pierwszego króla zjednoczonych Włoch. Mieści się w nim Grób Nieznanego Żołnierza. Spoczywa w nim ciało poległego w czasie I wojny światowej wojaka symbolizującego 600 tys. poległych i zaginionych na polach bitewnych, a zarazem jedność Włoch. Żołnierz został tu pochowany 4 listopada 1921 r. Dopiero niedawno, podczas pobytu w Akwilei dowiedziałam się, w jaki sposób jego ciało zostało wybrane i przez kogo. Była to Maria Magdalena Blasizza Bergamas (1867-1953) z Gradisca d'Isonzo, której syn, Antonio również poległ podczas Grande Guerra w 1916 r., zaś ona nigdy nie odnalazła jego szczątków. Urodzony w 1981 r. mężczyzna był w cywilu nauczycielem w szkole podstawowej. Jako, że w tamtym czasie rodzinna miejscowość znajdowała się w granicach Austro-Węgier, Antonio zozstał umieszczony na liście poborowej do wojska austriackiego, z którego szybko zdezerterował, przekradł się do Italii i tam zaciągnął jako wolontariusz do piechoty II batalionu brygady "Re". Brał udział w ciężkich walkach w okolicach wzgórza Podgora (Monte Calvario). Już w randze podporucznika stawał na polach kolejnych, krwawych starć. Przybrał fikcyjną tożsamość - Antonio Bontempelli. Zginął podczas słynnej ofensywy austro-węgierskiej, tzw. Ofensywy Wiosennej. Cmentarz, na którym został pochowany został następnie zbombardowany - matka nie mogła więc pogrzebać syna. 28 października 1921 r. Maria poproszona została, jako reprezentantka wszystkich matek, które straciły synów na froncie I wojny światowej, aby w Bazylice w Akwilei, gdzie zgromadzono 11 trumien z ciałami niezidentyfikowanych żołnierzy wybrała jedną. Maria opowiadała potem prasie, iż przeczucie nakazało wskazanie właśnie tej a nie innej. Podobno łudziła się, że może w niej znalazł się jej syn. Trumna pojechała koleją do Rzymu, a na każdej stacji witały ją tłumy wzruszonych Włochów. Dziś do Akwilei nie prowadzi już kolej, ale stacyjka pamiętająca tamte wydarzenia jest właśnie remontowana i będzie pełnić rolę muzeum: Odtworzono już fragment starych torów - w oddali widać wieżę świątyni, gdzie miała miejsce opisana przeze mnie uroczystość: Pobliską wieżyczkę-komin zdobi mural przedstawiający Marię Bergamas oraz napis upamiętniający stulecie wydarzeń. Również w Gradisca d'Isonzo na domu Marii i Antonia znajdują się stosowne tabliczki https://www.thewalkofpeace.com/locations/bergamas-house/
(Zdjęcie Marii Bergamas i Antonia: Wikipedia)

Nie minął jeszcze nawet tydzień od powrotu z moich ostatnich wojaży. Jak już wcześniej wspominałam – cztery dni w okopach Wielkiej Wojny, na pograniczu włosko- słoweńskim. Pogoda naszej międzynarodowej grupie żurnalistów wyraźnie nie dopisała - chyba nie mam najlepszych notowań u Najwyższych Instancji. Spodziewałam się złotej jesieni, a tymczasem przez połowę pobytu po prostu lało. Najgorzej bodaj w finale, czyli minioną niedzielę. Ostatnim punktem programu był, położony na Szmaragdowym Szlaku Kościół Świętego Ducha. Aby do niego dotrzeć, nasz bus musiał co najmniej kwadrans wspinać się po zasłanej liśćmi, a więc zdradliwie śliskiej, wąskiej drodze pod górę – ku dolinie rzeki Tolminka. Na bodaj najwęższym odcinku napotkaliśmy niespodziewaną przeszkodę – pasterza z parą wychudzonych krów, które na początku wcale nie chciały nam ustąpić. Tylne woła wozu buksowały już prawie nad przepaścią, a nasza przewodniczka, Elisa miała łzy w oczach z przerażenia. Niepokorne zwierzaki w końcu przeszły bokiem, „orykując” w ramach protestu intruzów – oddało mi się utrwalić tę scenę na zabawnym zdjęciu (nie ma to jak smatrfon!).
Wreszcie dotarliśmy do celu, ale w dolinie słały się mgły, skutecznie przykrywające okolicę. W słońcu musi być nad Tolminką pięknie, lecz tamtego, niedzielnego przedpołudnia dnia entourage wydał mi się mało przyjazny –po prostu  szaro, buro i ponuro.
Jak się okazało, od kościoła dzieliła nas jeszcze 20-minutowa marszruta pod górę, w oparach mgły i siąpiącego deszczu. Dobrze, że wzięłam kurtkę z kapturem i rękawiczki! Mimo to, po „kiszeniu się” w busie, spacer na świeżym, górskim powietrzu wydał mi się sympatyczną odmianą. A nagrodą okazał się sam kościółek, z daleka przypominający nasze, tatrzańskie świątynki z drewna na kamiennej podmurówce. Wstępowałam do niego po stromych, również kamiennych schodach , słuchając pilnie słów towarzyszącego naszej grupie przewodnika. Kościół św. Ducha został zbudowany w niebanalnych okolicznościach, w czasie I wojny światowej przez biorących w niej udział żołnierzy, na co dzień cieśli, murarzy, a nawet malarzy, którzy dzięki tej pracy mogli na chwilę wyjść z okopów. Ja też je przemierzyłam, brodząc w glinie i błocie, ślizgając się na mokrych kamieniach i liściach, walcząc z wilgocią natarczywie wdzierającą się pod ubranie. Widziałam prycze zarzucone słomą pełną robactwa, dotykałam blaszanych menażek, wypatrywałam pozycji wirtualnego wroga ze stanowisk otoczonych workami z piaskiem. A przecież to były tylko spacery – „pokazówka” dla dziennikarzy, bez huku armat i  jazgotu broni maszynowej, bez nieustannie, w każdej chwili towarzyszącego strachu o własne życie. Po prostu fajna przygoda, wręcz atrakcja i nawet, jeśli w tych zrekonstruowanych okopach zmarzliśmy, to zaraz potem lądowaliśmy w jakiejś dobrej restauracji, gdzie raczono nas obowiązkowo daniem z dziczyzny, nalewając do kielichów włoskiej i słoweńskie wina. Żyć nie umierać! Tak sobie więc myślałam o smutnym losie budowniczych kościółka znanego bardziej jako Sanktuarium w Jaworcu. O tym, ilu ich potem padło w boju i znalazło się na drewnianych tablicach pokrywających wewnętrzne ściany kościoła. Setki nazwisk wielu narodowości, w tym niemało Polaków, którzy przecież walczyli, nolens volens w szeregach armii austriackiej.
W sumie 2564 ludzkich istnień. Siedząc w prostej, drewnianej ławce kontemplowałam w ciszy zaskakująco piękny wystrój wnętrza w stylu wiedeńskiej secesji – jego autorem okazał się znany scenograf i malarz z nad Dunaju, Remigius Geyling. Dwie rudowłose anielice strzegące ołtarza miały twarze Lady Lilith Rossettiego, mojego ulubionego prerafaelity.
I tu właśnie, pośród słoweńskich gór, na granicy Parku Narodowego Triglav, na kilka dni przed Wigilią Wszystkich Świętych odprawiłam swoje bardzo osobiste, symboliczne Dziady. Zamknęłam na chwilę oczy, a wszyscy ci, którzy już odeszli z tego świata nagle wydali mi się znów tacy bliscy. Przecież granica między naszymi światami jest tak cienka…