Ci, którzy wybierają się do Italii już mogą szukać wśród "drobniaków" wybitej przed miesiącem, nowej monety wartości 5 euro. Kontynuująca znaną już serię "Smaki Włoch", promuje tym razem kulturę enogastronomiczną regionu Lacjum. Awers zdobi talerz smakowitej pasta all'amatriciana w towarzystwie litrowej, wyraźnie schłodzonej karafki białego wina Frascati oraz kiści winogron i kwiatu karczocha. Skąd ten wybór?
Amatriciana ( w dialekcie rzymskim matriciana) to typowy sos do makaronu, którego tradycja wywodzi się z miasta Amatrice w prowincji Rieti w regionie Lacjum. Od 6 marca 2020 r. sos figuruje oficjalnie na liście Gwarantowanej Tradycyjnej Specjalności UE. GTS musi spełniać następujące warunki: 1.jego nazwa musi być sama w sobie specyficzna (np. mozzarella) lub też wyrażać specyficzny charakter produktu rolnego lub środka spożywczego (np. belgijskie piwo Lambic, produkowane przy udziale drożdży Lambicus); 2. produkt musi posiadać specyficzny charakter, tj. cechę lub zespół cech odróżniających go od innych produktów tej samej kategorii. Różnica ta nie może opierać się tylko na jakościowym lub ilościowym składzie produktu, ani na sposobie produkcji, ustalonym w prawodawstwie krajowym lub wspólnotowym; 3. produkt posiada tradycyjny charakter, który może być wyrażony za pomocą:tradycyjnych surowców, tradycyjnego składu, tradycyjnego sposobu wytwarzania.
Z kolei wino Frascati o słomkowo-złotym kolorze było pierwszym w Italii, które w 1966 r. uzyskało certyfikat DOC. To znak zarezerwowany tylko dla win pochodzących z określonej strefy geograficznej, wyprodukowanych z oficjalnie uznanych szczepów winogron ściśle związanych z danym środowiskiem. Wina produkowane są szczegółowo określonymi metodami. Frascati wytwarzane jest ze szczepów winogron Malvasia (obecne na monecie) i Trebbiano Toscano - por. grafika ze strony https://guida.quattrocalici.it/guida-vini/frascati/
Wspomniany karczoch to odmiana Carciofo romanesco o dużych, okrągłych główkach w kolorze fioletowo-zielonym, idealny w kuchni śródziemnomorskiej:
Z kolei na rewersie widać akwedukt - jeden z tych, które znajdują się w okolicy najstarszej, bitej drogi rzymskiej, via Appia Antica. Przysłaniają go pinie - drzewa tak bardzo związane z regionem Lacjum. Morskie smoki natomiast są motywem zaczerpniętym z mozaik w Termach Neptuna w podrzymskiej Ostii Antycznej.
Tej wiosny i jesieni aż trzykrotnie, po kilka dni gościłam na Colli Albani. Wzgórza Albańskie położone na południowy-wschód od Rzymu (w tłumaczeniu polskim figurują jako Góry Albańskie), widoczne zresztą z miasta, to prawdziwa oaza zieleni, gdzie zasobniejsi w środki mieszkańcy stolicy chronią się w swoich willach i rezydencjach przed upałem, gdyż jest tu zdecydowanie chłodniej, a powietrze czyściejsze. W okresie między 600 tysięcy lat a 5000 lat wstecz wzgórza "pluły" lawą - na jej zastygłym jęzorze zbudowany został początkowy odcinek "regina viarum", królowej rzymskich dróg - Via Appia, dziś Via Appia Antica, w odróżnieniu od przebiegającej w pobliżu Via Appia Nuova.
Fragment lawy można oglądać w podziemiach Castrum Caetani, rezydencji przy via Appia Antica, którą kazał sobie wznieść papież Bonifacy VIII, Benedykt Caetani (1235-1303, na Stolicy Apostolskiej od 1294 r.) adaptując antyczny grobowiec Cecylii Metelli na wieżę obronną - dziś oba obiekty w dobrze zachowanej ruinie to must see starożytnego szlaku (zajrzyjcie do mojego tekstu o via Appia: https://italiannawdrodze.blogspot.com/2023/02/cecylia-zyskuje-twarz-dzieki-wirtualnej.html)
Ten tymczasowo uśpiony kompleks wulkaniczny nadal daje znać o sobie znać, o czym sygnalizują delikatnie ruchy sejsmiczne czy emisje gazów, dlatego znajduje się pod stałą obserwacją geologów i wulkanologów. W dawnych kraterach wulkanów powstały jeziora, w tym malownicze Lago di Albano:
Powulkaniczne zbocza porastają hektary winnic - Castelli Romani to najważniejszy obszar winiarski regionu Lacjum, a produkowany na wzgórzach trunek to prawdziwe "niebo w gębie". Castelli Romani obejmuje nazwą 13 miasteczek, właśnie castelli, które malowniczo obsiadły Colli Albani. I w tym miejscu warto cofnąć się do mitu założycielskiego Rzymu, a nawet jeszcze wcześniej. A zatem dawno, dawno, bardzo dawno temu jak opowiada starożytny historyk Tytus Liwiusz (zm ok. 17 r n.e.) w swoich przetłumaczonych i na polski, bardzo bajecznych "Ad urbe condita", "Dziejach od założenia miasta Rzym", bliźniaki Romulus i Remus urodziły się w miejscowości Alba Longa na Wzgórzach Albańskich. Byli synami westalki Rei Silvii i samego boga Marsa - wg wcześniejszej wersji legendy, poddawanej w wątpliwość zarowno przez Liwiusza, jak i Cycerona, zapłodnienie dziewicy nastąpiło, gdy pilnowała w świątyni wiecznego ognia, z którego niespodziewanie wysunął się ... fallus. Rea Silvia z kolei była córką Numitora, władcy Alba Longa, którego władzy pozbawił pazerny stryj dziewczyny, Amuliusz. Jak wiemy, gdy chłopcy dorośli, wykarmieni (bądź nie) przez wilczycę, Romulus zabił brata i założył Rzym w 753 r p.n.e.
Cofnijmy sie jednak jeszcze wcześniej, do czasu zdobycia Troi. Jednym z niewielu ocalałych z rzezi jest Eneasz, potomek samego Zeusa, który po wielu perypetiach opisanych w "Iliadzie" ląduje wraz z ojcem i synkiem na włoskiej ziemi. Tam zakłada miasto Lavinia, właśnie na wzgórzach Albańskich, a jego synek, Askaniusz - Alba Longa - obu widzimy na poniżym malowidle z Pompejów (zdj. Wikipedia):
I to z Alba Longa po upływie nieokreślonego czasu, w którym panowali również nieokreślonej liczby królowie albańscy, zostają wygnani Romulus i Remus. A ściślej skazani przez wuja na śmierć - to dzięki litości sługi wzruszonego losem kwilących niemowląt, lądują oni w szuwarach nad Tybrem. Tam znajduje ich wilczyca, badź, jak stanowi jeszcze inna wersja legendy... kobieta o nazwisku Lupa. Być może... prostytutka, bo określenie Lupanar odnosiło się w starożytności do tego przybytku rozpusty. Pisze o tym wszystkim Mary Beard, uznana na świecie filolog klasyczna, wykładowczyni w Newnham College w Cambridge w przetłumaczonej na polski, wartej przeczytania książce "SPQR", poświęconej dziejom starożytnego Rzymu.
Wracając do legendy, Alba Longa miała być stolicą 12 otaczających ją miasteczek na wzgórzach Albańskich. Dziś Castelli Romani jest też 13, a najważniejsze, najpopularniejsze z nich to Castel Gandolfo, wyrosłe na miejscu Alba Longa.
Na tym zdjęciu widać wejście do letniej rezydencji papieży, którą dzięki papieżowi Franciszkowi można teraz zwiedzać. Liczy 55 ha, a więc o 11 więcej niż Watykan, a oprócz pałacu i trzech willi posiada kilometry zadbanych ogrodów oraz gospodarstwo rolne, z którego część płodów ziemi sprzedawana jest w okolicznych miejscowościach. Bilet wstępu obejmuje zarówno komnaty pałacowe, jak ich obszary zielone - te ostatnie zwiedza się krążącym po żwirowych alejkach busikiem, a automatyczny przewodnik sterowany pilotem opowiada historię ogrodów w wybranym języku (niestety nie ma wersji polskiej). Mnie najbardziej wzruszyła ta jej część opowiadająca mało znany epizod z II wojny światowej, kiedy papież Pius XII przyjął w Castel Gandolfo tysiące uciekinierów z Rzymu. Kryli się oni w ruinach dawnej willi cesarza Domicjana, które i dziś można oglądać, a w łóżku papieża urodziło się aż 44 dzieci, gdyż wśród wygnańców były również kobiety w ciąży (zdjęcie: Castelli Romani Turismo DMC - FB):
Castel Gandolfo to urokliwe miasteczko pełne sklepików z żywnością regionalną, pamiątkami oraz restauracyjek i barów otulonych zapachem smakowitych, rzymskich potraw.
A widoki na jezioro Albańskie i okolicę są wręcz pocztówkowe. Jak również mnogość wydarzeń, jakich nie mamy w Polsce, jak choć Infiorata w Genzano (zdjęcie: Castelli Romani Turismo DMC - FB):
Wszystkie noce w Castelli Romani spędziłam w tym roku w jednym hotelu w miejscowości Grottaferrata. Bardzo polecam:
Dwa tygodnie wypoczynku. Gdzie? Oczywiście w mojej ukochanej Umbrii - nie mylić z Toskanią :)
Mieszkałam nad jeziorem Trazymeńskim, o którym już pisałam w poprzednich postach.
Nigdzie indziej nie ma takich zachodów słońca - poniższe ujęcia pochodzą z plaży i mojego tarasu w hotelu-wiosce turystycznej Villaggio Le Tre Isole (https://letreisole.com/), gdzie się zatrzymałam:
A okolica obfituje w tyle atrakcji, że oczywiście czasu mi nie starczyło, aby wszystkie zobaczyć, odkryć i podziwiać. Co robiłam? Maszerowałam w pocie czoła, bo upał w tych dniach był iście nieziemski szlakiem Hannibala pośród cyprysów, gajów oliwnych, pól uprawnych ogarniając wzrokiem ze wzgórz, z których w 217 r p.n.e. zstępował zwycięski wódz Kartagińczyków leżące w dole jezioro Trazymeńskie - to tam rozegrała się tragedia rzymskich legionów pod wodzą konsula Flaminiusza:
Odkrywałam średniowieczne miasteczka, jak Panicale, Paciano czy Citta' della Pieve oraz naturalnie Asyż:
To właśnie w Asyżu z niezwykłą pasją i werwą niezrównana Iza Krzyżak prowadzi najlepszy w tym mieście sklep z włoską żywnością - Bonta' del Corso: (https://www.facebook.com/BontaAssisi) Do Izy zachodzę za każdym razem, kiedy odwiedzam rodzinne strony św. Franciszka i św. Klary, o czym świadczy fotka z mojego poprzedniego, wiosennego, grupowego wyjazdu:
Spotykałam też inne, fantastyczne osoby, jak ikona włoskiej stacji państwowej RAI - Osvaldo Bevilaqua:
Poza tym, a może przede wszystkim moja przyjaciółka, współwłaścicielka kempingu Punta Navaccia Camping Village nad jez. Trazymeńskim (https://www.puntanavaccia.it/pl/camping-village-punta-navaccia-pl/) Simona Migliorati, z którą wyskoczyłyśmy na kolację do toskańskiej Kortony:
Popłynęłam na wyspy: Isola Maggiore i Isola Polvese:
Oglądałam oryginały (jak to brzmi!) mistrzów renesansu z Peruginem na czele:
Ale również trafiałam, zupełnie przez przypadek na galerie artystów współczesnych, dotąd mi nieznanych, jak Norberto Proietti - jeden z najbardziej znanych artystów naif - kojarzony przede wszystkim ze względu na urokliwy, bo przepełniony franciszkańskim duchem, ale daleki od dewocji cykl obrazów z maluśkimi mnichami w średniowiecznym otoczeniu:
To jego autorstwa jest konny pomnik Franciszka wracającego z wojny (jeszcze nim zdecydował się wybrać drogę świętości) przed Bazyliką imienia tego świętego w Asyżu:
Norberto urodził się i zmarł w Spello (1927-2009), które naturalnie również znalazło się na moim wakacyjnym szlaku - warto tam, poza średniowieczną częścią odwiedzić muzeum kryjące pozostałości dobrze zachowanej willi z czasów rzymskich:
Rozkoszowałam się smakami lokalnej kuchni - poniżej talerz domowej produkcji makaronu zaserwowany mi na Camping Listro https://www.facebook.com/campinglistro, który polecam naszym rodakom lubiącym wypoczynek w namiotach, kamperach czy domkach. Makaron pici z dwoma sosami: ragu bolognese i z białym serowym sosem z bekonem. Palce lizać! Delektuję się posiłkiem w towarzystwie dwóch panów: Michele Benemio, prezesa konsorcjum restauratorsko-hotelarskiego z rejonu jez. Trazymeńskiego, a zarazem właściciela należącego do konsorcjum hotelu-wioski turystycznej Le Tre Isole oraz właściciela Campingu Listro:
Przy okazji musiałam też skosztować słynną chianinę:
"La Taverna di buon gusto" znajduje się w malowniczym Passignano del Trasimeno, dziś kurorciku nad jeziorem Trazymeńskim, który pamięta czasy starożytnego Rzymu i feudalne, o czym świadczy górujący nad miejscowością zamek:
Spróbowałam też chianiny w wersji carpaccio oraz tagliatelli z truflą - to we wspomnianym już Citta' della Pieve:
Bardzo polecam to miejsce:
Po tych jednak kalorycznych daniach musiałam wskoczyć na rower - szlaków wokół jeziora nie brakuje, choć są jeszcze odcinki, które trzeba przebyć szosą:
Przypominam, że od wiosny działa bezpośrednie połączenie z Krakowa do Perugii (stolicy Umbrii), obsługiwane przez Ryanair. Loty w obie strony odbywają się dwa razy w tygodniu: w poniedziałki i piątki.
