Minęło już ponad sto lat od zakończenia I wojny światowej – wydarzenia, które zmieniło historię Europy i na stałe wpisało się w dzieje Trydentu, wciągniętego w konflikt już w 1914 roku jako prowincja Austro-Węgier. W latach 1915–1918 ten przygraniczny region stał się polem bitwy. Front przecinał doliny i alpejskie szczyty, będąc areną nieustannych zmagań żołnierzy również z siłami natury. Trydent przepracował ten dramatyczny okres, stając się ośrodkiem dialogu, nie rezygnując przy tym nigdy z obowiązku pamięci. Dzięki sieci 19 muzeów, 20 austro-węgierskich fortów, kilometrom okopów, chodników komunikacyjnych, tuneli i innych obiektów inżynierii wojskowej, które w niezwykle sugestywny sposób przybliżają wydarzenia sprzed wieku, region ten można dziś uznać za jeden wielki „Park Pamięci”. Szlak Pokoju to trasa o długości ponad 520 km, która łączy miejsca i wspomnienia o Wielkiej Wojnie na froncie trydenckim – od przełęczy Tonale aż po masyw Marmolady. Pokonanie pieszo całego szlaku zajmuje około miesiąca, jednak wędrowcy mogą wybrać jednodniowe etapy lub kilkudniowe trekkingi z noclegami w licznych schroniskach górskich, decydując się na warianty tras w dolinach lub w partiach wysokogórskich. Większość odcinków tej trasy można pokonać również na rowerze górskim.
Idąc z przełęczy Tonale, mija się miejsca związane z Białą Wojną (walkami między Włochami a Austro-Węgrami odbywającymi się w wysokich partiach Alp). Po dotarciu do Rovereto można odwiedzić tamtejsze miejsca pamięci: Muzeum Wojny (Museo della Guerra), Dzwon Poległych (Campana dei caduti) oraz Mauzoleum Castel Dante (Sacrario di Castel Dante). Finałowe etapy szlaku wiodą przez najbardziej zapierające dech w piersiach i ważne historycznie krajobrazy Dolomitów: przełęcz Rolle, Paneveggio, przełęcz San Pellegrino, grzbiet Cresta di Costabella i dolinę Val Contrin. Po przekroczeniu przełęczy Forcella Marmolada Szlak Pokoju kończy się na przełęczy Passo Fedaia.
Wzdłuż Szlaku Pokoju wznosi się 20 austro-węgierskich fortec, które wpisały się w kulturowy i geograficzny krajobraz tego regionu, tworząc trydencki Szlak Fortów. Ich monumentalne bryły świadczą o roli, jaką Trydent odegrał w konflikcie, a różnorodność architektoniczna oraz odmienne typy konstrukcji i użytych materiałów ukazują rozwój inżynierii wojskowej, wymuszony przez coraz potężniejszą broń palną. Najlepiej zachowane fortyfikacje stały się w ostatnich latach przedmiotem projektów rewitalizacji i rekonstrukcji. Oto obiekty szczególnie warte odwiedzenia:
· kilka kilometrów od Rovereto, w dolinie Vallarsa, wznosi się Fort Pozzacchio, w całości wykuty w skale masywu górskiego;
· w dolinie Valsugana, w Levico Terme, na wzgórzu górującym nad jeziorem położony jest Fort delle Benne;
· w dolinie Valle del Chiese, w zachodnim Trydencie, można zwiedzić Fort Corno, wchodzący w skład umocnień Lardaro;
· fortyfikacja Tagliata superiore di Civezzano znajduje się kilka kilometrów od Trydentu;
· Fort Luserna leży tuż ponad cymbryjską enklawą językową o tej samej nazwie.
Osoby o dobrej kondycji fizycznej mogą wejść do stanowisk bojowych Punta Linke w grupie Cevedale, położonych na wysokości 3632 m n.p.m. W tym najwyżej usytuowanym miejscu pamięci po Wielkiej Wojnie w Europie odrestaurowano i udostępniono zwiedzającym znajdującą się w tunelu stację austriackiej kolei linowej.
W rejonie jeziora Garda szczególnie interesująca jest wędrówka do umocnień na Monte Brione. Spektakularny jest również widok z Monte Altissimo, którego szczyt i górne zbocza przecinają okopy oraz stanowiska strzeleckie. W dolinie Val di Gresta, na wzgórzach Nagià-Grom i Monte Creino, znajdują się dwa znakomite przykłady obozów warownych z systemami okopów, które zostały starannie odrestaurowane. W Rovereto, stolicy regionu Vallagarina, znajduje się wspomniany wcześniej Dzwon Pamięci „Maria Dolens” – odlany w 1925 roku z brązu pochodzącego z armat. Każdego wieczoru, stu uderzeniami, upamiętnia on poległych we wszystkich wojnach.  W paśmie górskim Lagorai odrestaurowano i udostępniono zwiedzającym okopy oraz pozostałości koszar. W stolicy prowincji, Trydencie, można natomiast zwiedzić Fort Cadine Bus de Vela, a także liczne stanowiska i obwarowania na głównych wzgórzach wokół miasta. Warto również odwiedzić nową wystawę w Narodowym Muzeum Historycznym Wojsk Alpejskich (Museo Nazionale Storico degli Alpini) na wzgórzu Doss Trento.

Zapraszam do lektury wcześniejszego tekstu o tej tematyce zamieszczonego na blogu: https://italiannawdrodze.blogspot.com/2020/10/jak-to-w-okopach-wielkiej-wojny-byo.html

Malownicze Trentino położone jest w północno-wschodnich Włoszech, w sercu włoskich Alp, pomiędzy jeziorem Garda a Dolomitami. Znajduje się w niewielkiej odległości od tętniących życiem miast – Werony, Wenecji i Mediolanu. Region słynie z niezwykłych górskich krajobrazów, zielonych dolin i jezior – jest ich tu aż 297. Dzięki temu region stanowi idealny kierunek dla miłośników aktywnego wypoczynku przez cały rok. (Źródło: Trentino Marketing/Travel Advance; zdj. Carlo Baroni)

Jestem w Kalabrii. Przede mną rozległa, bujnie zielona wyżyna Sila szykuje się do zmierzchu dnia. Wraz z moją cicerone po regionie, Carmen Mancarella - dziennikarką i pisarką, zawadiacko pędzimy ku górze samochodem pełną serpentyn jednopasmówką. Mamy w sobie jeszcze wspomnienie krystalicznie czystego, ciepłego jak zupa morza Jońskiego, gdzie plażowałyśmy. Widzimy je zresztą ze wzgórz, jak srebrną wstęga odznacza się od horyzontu. Nim jeszcze zaparkujemy, dociera do mnie potężny głos orkiestry dętej złożonej z kilkudziesięciu mężczyzn w różnym wieku ustawionych w równiutkim trójszeregu na placu przed barokowym kościołem. Trąby, puzony, flety, klarnety i bęben wybijający rytm. Muzyka nie brzmi mi „po włosku”. Uroda panów, w tym witającego się ze mną jowialnego burmistrza z trójkolorową szarfą w poprzek wydatnego brzuszka też odbiega od kanonów klasycznej urody. - Witaj kochana u Arboreszów – jesteśmy jedną z uznanych przez UE mniejszości etnicznych, która wywodzi się od emigrantów albańskich. Uciekając przed podbijającym nasze ziemie od XV w. Imperium Omańskim, osiedliśmy na południu Włoch. Najwięcej jest nas w Kalabrii, ok. 60 tys. w 33 miejscowościach, w tym moje San Giorgio Albanese, czyli po naszemu Mbuzat. Brzmi dziwnie, prawda? – puszcza do mnie oko. Rzeczywiście, bo to już „zmutowany”, przefiltrowany nieco przez lokalne dialekty, arbërisht, którym Arboresze, Arbëreshë nie zawsze porozumieją się z dawnymi rodakami. - Dla przykładu cześć po albańsku to përshëndetje, a po naszemu falem, jak się nazywasz: Si e ke emrin i Si të thonë, ale jak się masz w obu językach jest tak samo: Si je – mówi burmistrz. Niemożliwe do wymówienia zbitki spółgłosek. Në ti je arbëresh, ruaju litirit si pelekani m'i ruhet sqeparit – "jeśli jesteś Albańczykiem, chroń się przed łaciną jak pelikan chroni swój dziób" – mówi lokalne przysłowie. To trudne, gdy młode pokolenie uczęszcza do włoskich szkół.
Wchodzę do kościoła św. Jerzego Męczennika (katolicyzm wschodni). Mnogość złoceń i bardzo intensywnywnych kolorów. Chrystus, Matka Boża i Apostołowie spoglądają w powadze majestatu swoimi pięknymi oczyma o migdałowym kształcie. Takie same mają dwie młode kobiety stojące przy ołtarzu, które zaczynają śpiewać. A cappella! Co za głosy, silne, zdecydowane, przeczyste intonujące pieśni këngat o życiu w narzeczeństwie i po ślubie, o dawnych bohaterach, jak jeden z najwybitniejszych generałów wszechczasów, walczący z Turkami Scanderberg obecny na pomnikach w każdym miasteczku Arboreszów, i na zawsze utraconej Ojczyźnie. Rzewne czy radosne, ale pełne dumy z dziedzictwa przodków. Podziwiam kunszt ręcznego wykonania galowych strojów. Białe bluzki, kumisha z szerokimi, haftowanymi kołnierzami spięte broszą. Na to haftowany ręcznie kubraczek, kamizolla i dwie warstwy plisowanych spódnic, coha – ta wierzchnia z jedwabnej lamy przetykanej złotymi nićmi. Cena takiego stroju ślubnego, wkładanego potem na różne okazje to co najmniej 6-7 tys. euro, przy czym sam materiał potrafi kosztować 500 euro za metr, a tylko na spódnice trzeba po 5 m na każdą!
Każde miasteczko Arboreszów ma swoje kolory ubiorów. Równie intensywne barwy mają murale i dywany kwietne zdobiące główną ulicę tynkowanego na biało San Giorgio Albanese. Pod pomnikiem wspomnianego Scanderberga robimy sobie z burmistrzem pamiątkowe zdjęcie. To Scandenberg poparł wyprawę naszego Jagiellona, Władysława III na Turków, ale pod Warną w 1444 r. się nie stawił i młody król zginął (polecam mój wpis poświęcony Warneńczykowi w Warnie). Wieczorem przenoszę się do Vaccarizzo, które słynie z produkowanych przez Arboreszów wędlin: kiełbas, karkówek, szynek, rolowanego boczku i słoniny oraz wekowanych warzyw i owoców. Po degustacji ruszam w tany w rytm bardzo współczesnego popu!

Przez stulecia Rawenna przyciągała podróżników przede wszystkim bizantyjskimi mozaikami i zabytkami wpisanymi na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. W 2026 roku włoskie miasto chce opowiedzieć także inną historię – o związku z Adriatykiem, który od wieków kształtuje jego rozwój, krajobraz i tożsamość. Uhonorowana tytułem Włoskiej Stolicy Morza 2026 to nie tylko skarbnica sztuki i historii, lecz także 35 kilometrów wybrzeża, dziewięć nadmorskich miejscowości, lasy piniowe, laguny, obszary Parku Delty Padu, port oraz dzielnica Darsena – przestrzenie, w których spotykają się kultura, przyroda, badania naukowe, gospodarka morska i współczesny styl życia. Morze jest tu postrzegane nie jako granica, lecz jako żywy ekosystem łączący ludzi, krajobraz, tradycje i innowacje.
Program przygotowany z okazji tego wyróżnienia obejmuje wydarzenia kulturalne, inicjatywy edukacyjne oraz projekty poświęcone ochronie bioróżnorodności, dostępności terenów nadmorskich i rozwojowi tzw. błękitnej gospodarki. Jednym z najważniejszych wydarzeń roku będzie otwarcie, 18 września, nowego terminalu wycieczkowców w Porto Corsini – nadmorskiej bramy Rawenny na Adriatyk. Inwestycja wpisuje się w szerszy proces odnowy nadbrzeżnych przestrzeni i ma stać się symbolem współczesnego oblicza miasta. Nowy terminal o powierzchni 10 tys. m² będzie pierwszym we Włoszech obiektem tego typu certyfikowanym w standardzie LEED Gold, potwierdzającym zastosowanie rozwiązań sprzyjających efektywności energetycznej i zrównoważonemu zarządzaniu zasobami. Dwukondygnacyjna infrastruktura będzie mogła jednocześnie obsługiwać dwa statki pasażerskie, wzmacniając pozycję Rawenny na mapie śródziemnomorskich portów wycieczkowych. Rozwój portu ma iść w parze z dalszą rewitalizacją przestrzeni publicznych oraz integracją funkcji turystycznych z naturalnym krajobrazem wybrzeża.
Morski charakter miasta odnajduje odzwierciedlenie również w bogatym programie wydarzeń kulturalnych. Latem wybrzeże rozbrzmiewa muzyką za sprawą festiwalu Spiagge Soul, który od 23 do 26 lipca zamienia plaże i nadmorskie miejscowości Rawenny w sceny koncertowe pod gołym niebem. W programie znalazły się 32 bezpłatne koncerty organizowane tuż przy Adriatyku, tworzące wyjątkową atmosferę spotkania muzyki z nadmorskim pejzażem.
We wrześniu odbędzie się także Kelamàna Festival – dwudniowe wydarzenie poświęcone dobrostanowi, sztuce i świadomemu stylowi życia. Program łączy muzykę, jogę, praktyki uważności i działania promujące kontakt z naturą, proponując bardziej refleksyjne doświadczenie wybrzeża Adriatyku.
Jesienne wydarzenia wpisują się również w coraz popularniejszy trend odkrywania wybrzeża Adriatyku poza szczytem sezonu. Dzięki nowym bezpośrednim lotom do Rimini, zarówno z Warszawy, jak i z Wrocławia, Katowic oraz Krakowa, można bardzo łatwo dotrzeć nad morze aż do końca października.
W 2026 roku Rawenna zachęca, by wyjść poza szlak must see i odkryć jej drugie oblicze – miasto, którego historia od wieków splata się z morzem. (Źródło: Emilia Romagna Turismo, 24/7 Communication; zdjęcia: źródło: APT Servizi/ Emilia Romagna Turismo – official tourist information website)

-Kamienie, kolorowe marmury, muszle, ceramika, drewno – w sztuce mozaiki sięgającej III tysiąclecia p.n.e. wykorzystujemy współcześnie różne materiały i techniki – opowiada Laura De Corti, absolwentka Scuola Mosaicisti del Friuli, szkoły mozaikarstwa w Spilimbergo. Uważana za najważniejszą, a zarazem za najpiękniejszą na świecie, ponadstuletnia placówka gromadząca ponad 800 mozaik z różnych epok, kształci w technikach sięgających starożytności. Ubrana w fartuszek, siedzę w wielkim namiocie-laboratorium mojej maestry. Ubrana w fartuszek, siedzę w wielkim namiocie-laboratorium mojej maestry. Pojemniczki na stole pełne są tesser, sześciennych, płaskich kostek różnej wielkości i kolorów. Podstawkę z kartonu z wyrysowanym wzorem pokrywam strużkami kleju. Na niego kładę pensętą, bo wygodniej kafelki porowatą stroną do dołu, aby dobrze przylgnęły do podłoża. Mój mozaikarski debiut to Węzeł Salomona, starożytny symbol z dwóch splecionych pętli bez początku i końca. Zaczerpnęłam go z pobliskiej, wpisanej na listę UNESCO Bazyliki MB Wniebowziętej, gdzie jest motywem powtarzającym się na gigantycznej, liczącej 760 mkw powierzchni mozaice skomponowanej na posadzce właśnie z wykorzystaniem tesser. Wzniesiona przez biskupa Teodora jako jedna z pierwszych świątyń po zniesieniu prześladowań chrześcijan (313 r.) wręcz oszołomiła mnie zarówno żywością kolorów i precyzją wykonania mozaiki uchodzącej za największą z paleochrześcijańskich na zachodzie Europy, jak i symboliką. Kogut-Światło walczący z Ciemnością-Ślimakiem, połów ryb, gdzie do sieci wpadają tylko wybrane okazy, Jonasz w brzuchu morskiej bestii – tak figuratywny przekaz musiał być zrozumiały dla wiernych. To dowód na to, że Akwileja była jednym z najważniejszych ośrodków kościelnych na Zachodzie, pełniąc funkcję patriarszą i ewangelizacyjną. Piękne mozaiki znajduję też w odtworzonym z pieczołowitością Domus rzymskim, bagatela 1700 mkw rezydencji niejakiego Tytusa Macro. Czarno-białe, geometryczne wzory niczym dywany ścielą się pod kolumnami atrium, tablinium (gabinetu), triclinium (sali biesiadnej) i cubiculi (sypialni) do ogrodu. Szczątki amfor wskazują, że Tytus posiadał kilka sklepów. Towar przybywał do położonego niemal za progiem portu rzecznego. Zbudowany nad rzeką Natissa (dawny bieg rzek Natisone i Torre), był kluczowym węzłem handlowym Cesarstwa Rzymskiego. Towary przybywały drogą wodną z nadmorskiego portu w Grado. Wykopaliska zlecone przez Mussoliniego w latach 30. XX w. odsłoniły zrujnowane nabrzeża, magazyny, pętle cumownicze oraz budynki rzeczne z bloków wapienia ilirskiego. Ocienione strzelistymi cyprysami posadzonymi na Via Sacra, archeologicznym trakcie powstałym w miejsce kanału portowego prowadzącym w kierunku bazyliki przypominają o świetnej przeszłości. W 1957 r. wykopaliska odwiedził młody Pier Paolo Pasolini, wyglądający do mnie z wyeksponowanej przy drodze, czarno-białej fotografii. Antyczna Akwileja licząca 70 -100 tys. mieszkańców (dziś 3500) była 4. co do wielkości miastem imperium z forum chyba równym wielkością pompejańskiemu, z którego dziś pozostał las kolumn, teatrem, cyrkiem. Dawną, główną cardo biegnie teraz jednopasmówka przecinająca miasto jak za Rzymian z północy na południe. Natomiast na wybrukowanie odsłoniętej niedawno jednej z poprzecznych decumanus wyłożyła pieniądze Aratria Galla. Gdy przykładam rękę do rozgrzanego słońcem kamienia prawie widzę tę kobietę-przedsiębiorczynię z rodziny wyzwoleńców poprawiającą w złotym lustrze rzeźbione, bursztynowe szpile we włosach i kameę z masy perłowej. Luksusową biżuterię kobiet eksponuje tutejsze Muzeum Archeologiczne. Nie brak w nim też oczywiście mozaik i wyrobów ze szkła z Burano, które wszak musiało się znaleźć na handlowym szlaku. Mozaiki z czekolady jako słodką pamiątkę z Akwilei proponuje pomysłowy właściciel firmy Mosaico Cocambo (organizuje warsztaty dla grup!) https://www.facebook.com/mosaicococambo?locale=pl_PL Moją pamiątką będzie oczywiście Węzeł Salomona :)

Winda na pierwszy rzut oka jak w bloku. Wchodzę do środka metalowej skrzynki. Drzwi zasuwają się bezszelestnie. Chwila ciemności i ściany nagle znikają. Widzę podwórko kamienicy, na którym stoi czy... stała? Bo oto winda unosi się coraz wyżej ponad czerwone dachy, ulice przypominające swoim układem sieć pająka z Piazza Grande pośrodku w formie idealnego sześciokąta. Wreszcie ogarniam wzrokiem całe, zamknięte w potrójnym pierścieniu fortyfikacji renesansowe miasto idealne - Palmanova. Ma unikatowy kształt dziewięcioramiennej gwiazdy i od prawie dekady figuruje na Liście Światowego Dziedzictwa UNESCO. Winda sunie dalej ku niebu. Spośród obłoków migają mi Adriatyk, Alpy Karnickie i Alpy Julijskie ze szczytami sięgającymi blisko 3000 m. Od południa i północy oraz północnego-wschodu stanowią naturalne ramy Friuli- Wenecji Julijskiej. To region graniczący ze Słowenią i Austrią, najbliższy geograficznie Polsce.
Paradoksalnie mało jest nam znany - większość przemierza go nieuważnie „pędząc” ku Wenecji. Szkoda, gdyż wręcz zaskakuje mnogością niebanalnych miejsc. Jak Palmanova, którą najpierw oglądam na bardzo realistycznym filmie wyświetlanym w wirtualnej windzie – nowej atrakcji turystycznej miasta. Gdy ją po kwadransie opuszczam – kręci mi się lekko w głowie, bo błędnik zwariował od złudzenia ruchu.
Fascynuje mnie rzeczywiście idealna geometria tego miasta, w którym wszystkie drogi zbiegają się na wypełnionym straganami obwoźnego handlu Piazza Grande. Kilka eleganckich budynków z podcieniami z czasów Serenissimy, Najjaśniejszej Republiki Weneckiej przypomina, że to ona w 1593 r. ufundowała twierdzę Palmanova dla obrony przed Turkami, ale też łakomie patrzącymi na te tereny Habsburgami. Obok budzącej skojarzenia z sakralną, wenecką architekturą Andrei Palladia białej fasady katedry stoi dzwonnica celowo niska, aby nie stanowić celu dla dział wroga. Chcę poznać sekrety warowni, którą w zewnętrzne forty- lunety zaopatrzył Napoleon po zdobyciu miasta i uczynieniu z niej bazy operacyjnej przeciwko Wenecji. W inscenizacjach przypominających te wydarzenia biorą udział polscy rekonstruktorzy. Przez jedną z zachowanych, trzech bram miejskich – do złudzenia przypominających te w Zamościu, mieście siostrzanym Palmanovy - wyruszam na „podbój” fortyfikacji. Dziś to atrakcyjne dla pieszych, wózków i rowerzystów tereny rekreacyjne z maskowanymi murawą bastionami, kurtynami i lunetami, fosą oraz koszarami i fortami na różnych poziomach. Udostępniona część chodników kontrminowych prowadzi mnie pod wyimaginowane stanowiska wroga, którego należało unieszkodliwić. Te podziemne galerie są teraz czyściutkie, dobrze oświetlone, wabią niewielkimi grupami stalaktytów, stalagmitów, ale przede wszystkim pereł jaskiniowych. Błyszczącą powierzchnią, kształtem i rozmiarem przypominają te drogocenne, ale są formami krasu podziemnego powstającymi w zagłębieniach wypełnionych wodą pozostającą w ruchu. Zabudowa samego miasta jest już bardziej współczesna, choć respektuje renesansowy plan, co czyni wędrówkę po uliczkach biegnących po pajęczynie przygodą samą w sobie. Dawne magazyny fortowe zyskały nowe przeznaczenie - ich ściany zapełniły obrazy współczesnych artystów. Na koniec wycieczki ponownie trafiam na Piazza Grande, zgodnie z nazwą rzeczywiście duży plac, gdzie zbiegają się główne ulice "pajęczyny" miasta. Ora di pranzo. Wybór może być tylko jeden - Caffeteria Torinese przy samym placu, wbrew nazwie serwująca prócz kuszących artystyczną formą również dania obiadowe. Ale jakie, popatrzcie sami: Grazie Chef, sei davvero grande!