Toskania to jeden z najbardziej rozpoznawalnych regionów świata — marka kojarzona z kulturą, krajobrazem, stylem życia i najwyższą jakością. W Toskanii jedzenie nigdy nie istnieje w oderwaniu od miejsca. Jest częścią lokalnej tożsamości i krajobrazu, o czym pisałam już w moim przewodniku o Italii ponad dekadę temu oraz wielokrotnie na łamach National Geographic Traveler: Oliwa, sery czy dojrzewające wędliny są tu nie tylko produktami spożywczymi, ale elementem wielowiekowego modelu produkcji opartego na konkretnym miejscu, lokalnych odmianach i tradycyjnym know-how. To dlatego Toskania — od tyrreńskiego wybrzeża po wzgórza Chianti i doliny Val d’Orcia — pozostaje jednym z najchętniej odwiedzanych regionów Europy: tu podróżowanie i jedzenie od wieków pozostają częścią tego samego doświadczenia. Sukces czasami bywa przekleństwem. Marka „Toskania” kojarzy się na całym świecie z najwyższą jakością, luksusem i autentycznością. To potężny kapitał, który zamiast przyciągać wyłącznie koneserów, kusi również oszustów. Chęć szybkiego zysku sprawia, że rynek zalewają tanie podróbki, żerujące na renomie regionu. Zjawisko to określa się mianem Italian sounding i stanowi realne zagrożenie zarówno dla autentycznych producentów, jak i dla konsumentów. Oznaczenie Geograficzne) są odpowiedzią na to zagrożenie: europejskim systemem certyfikacji, który gwarantuje, że produkt pochodzi z określonego miejsca, jest wytwarzany według ściśle zdefiniowanych zasad i podlega niezależnej kontroli. Właśnie dlatego certyfikacja to dziś nie biurokracja, a regularna walka o przetrwanie toskańskiej tożsamości. Kiedy konsument widzi te symbole na etykiecie, ma pewność, że wybiera produkt prawdziwie włoski, prawdziwie toskański. Nad zachowaniem tego stanu rzeczy czuwają konsorcja ochrony. Konsorcjum ochrony to nie pojedyncza firma ani prywatna marka handlowa — to organizacja uznawana przez państwo włoskie i Unię Europejską, której zadaniem jest ochrona nazwy produktu, kontrola przestrzegania zasad produkcji, promocja na rynkach krajowych i zagranicznych oraz zachowanie związku produktu z jego terytorium pochodzenia. Odpowiadają one za nadzór nad zgodnością produkcji ze specyfikacją na wszystkich etapach — od hodowli i upraw po przetwarzanie, dojrzewanie i pakowanie. W praktyce oznacza to nie tylko kontrolę jakości, ale też ochronę lokalnych odmian, tradycyjnych metod produkcji i ciągłości rolnictwa regionalnego. W przypadku takich produktów jak Pecorino Toscano ChNP, Prosciutto Toscano ChNP, Finocchiona ChOG, Cinta Senese ChNP czy oliwy Toscano ChOG i Terre di Siena ChNP kluczowe znaczenie ma pochodzenie surowców oraz miejsce produkcji. Poszczególne etapy muszą odbywać się zgodnie ze szczegółową specyfikacją, a cały proces podlega kontroli i identyfikowalności. Pecorino Toscano ChNP czerpie swój charakter z mleka owczego, lokalnych pastwisk bogatych w dzikie zioła i wielowiekowych tradycji serowarskich. Prosciutto Toscano ChNP zawdzięcza swój smak naturalnemu procesowi dojrzewania w warunkach toskańskiego klimatu — morskiej bryzie i górskiej ochronie Apeninów. Finocchiona ChOG wyróżnia się wykorzystaniem dziko rosnącego kopru włoskiego, obecnego w lokalnej tradycji kulinarnej od stuleci. Cinta Senese ChNP to wyjątkowy produkt oparty na rodzimej rasie świń hodowanych półwolno w lasach i na pastwiskach Toskanii, łączący ochronę bioróżnorodności z autentycznością smaku. Obie oliwy — Toscano ChOG i Terre di Siena ChNP — opierają się na lokalnych, autochtonicznych odmianach oliwek i pełnej kontroli produkcji: od zbioru po butelkowanie. Choć produkty objęte oznaczeniami DOP (ChNP) i IGP (ChOG) mają często wielowiekową historię, współczesny system jakości opiera się na precyzyjnych regulacjach i pełnej identyfikowalności produkcji. W części produktów stosowane są specjalne oznaczenia i kody umożliwiające prześledzenie pochodzenia produktu — od gospodarstwa lub gaju oliwnego po finalne opakowanie. Dzięki temu produkt certyfikowany jest nie tylko wyrazem tradycji, ale też gwarancją jej ciągłości. Podróżując przez Toskanię, trudno nie natknąć się na te produkty w ich naturalnym kontekście — na straganach wiejskich targów, w wiejskich agriturismo czy podczas kolacji z widokiem na toskańskie wzgórza. Doświadczenie Toskanii przez jedzenie jest dziś promowane przez platformy takie jak Visit Tuscany — oficjalny serwis turystyczny regionu — czy Vetrina Toscana , regionalny projekt łączący restauracje, producentów, sklepy z żywnością i agriturismo w jedną sieć, w której każdy produkt jest zaproszeniem do konkretnego miejsca na mapie regionu. System oznaczeń geograficznych odgrywa istotną rolę gospodarczą dla całego toskańskiego sektora rolno- spożywczego. Konsorcja zrzeszające producentów oliwy, serów i tradycyjnych wędlin wspierają ochronę lokalnych łańcuchów produkcji, rozwój regionalnych gospodarstw oraz promocję toskańskich produktów na rynkach międzynarodowych.
Każde z sześciu konsorcjów stanowi odrębny, ale równoważny filar toskańskiego systemu jakości. Pecorino Toscano ChNP produkuje rocznie ponad 1,5 mln kręgów sera o łącznej wartości rynkowej przekraczającej 50 mln euro, z rosnącym udziałem eksportu do Europy i Stanów Zjednoczonych.
Prosciutto Toscano ChNP notuje dynamiczny wzrost sprzedaży produktów krojonych i pakowanych (+8,92% w 2025 roku), a jego głównymi rynkami zagranicznymi są Niemcy, USA i Kanada.
Finocchiona ChOG odnotowała w 2025 roku rekordową produkcję ponad 1,036 mln sztuk, a segment pakowany rośnie w tempie +34,9%.
Cinta Senese ChNP obejmuje 70 gospodarstw i 3165 certyfikowanych zwierząt — liczby te odzwierciedlają konsekwentne działania na rzecz ochrony ginącej rasy i rozbudowy łańcucha produkcji.
Toscano ChOG zrzesza blisko 8 tys. członków w całej Toskanii, a ponad 60% jego produkcji trafia na eksport — głównie do Niemiec, Francji, krajów nordyckich, USA i Japonii.
Terre di Siena ChNP, produkowane wyłącznie w prowincji Siena, reprezentuje 170 podmiotów łańcucha dostaw i jest obecne na europejskich konkursach branżowych oraz międzynarodowych programach promocyjnych. Produkty objęte oznaczeniami ChNP i ChOG trafiają dziś do konsumentów na całym świecie, odpowiadając na rosnące zainteresowanie żywnością o potwierdzonym pochodzeniu i wysokiej jakości. Polska pozostaje jednym z najbardziej dynamicznie rozwijających się rynków Europy Środkowej w segmencie produktów premium i regionalnych. Produkty ChNP i ChOG to jednak nie tylko gwarancja jakości — to zaproszenie do odkrycia miejsc, w których powstają.
Toskania oferuje możliwość bezpośredniego spotkania z tradycją: odwiedzenia tłoczni oliwy, mleczarni, gospodarstw hodowlanych i małych producentów, którzy od pokoleń pielęgnują lokalne rzemiosło. Kultura jedzenia i wina jest tu integralną częścią doświadczenia podróżniczego. Więcej informacji o toskańskich smakach i producentach dostępnych w regionie: visittuscany.com/en/interests/food-and-wine/ 27 maja w Warszawie odbyło się wyjątkowe spotkanie z udziałem włoskich konsorcjów, które stoją na straży toskańskiej tradycji kulinarnej. Swoje produkty zaprezentowali przedstawiciele sześciu toskańskich konsorcjów ochrony produktów certyfikowanych:
Consorzio Tutela Pecorino Toscano DOP https://www.pecorinotoscanodop.it
Consorzio Tutela Olio DOP Terre di Siena https://www.dopsiena.it
Consorzio Olio Toscano IGP https://www.oliotoscanoigp.it
Consorzio Prosciutto Toscano DOP https://www.prosciuttotoscano.com
Consorzio Cinta Senese DOP https://www.cintasenesedop.it
Consorzio Finocchiona IGP https://www.finocchionaigp.it
Spotkanie w Warsaw Presidential Hotel połączone z degustacją pokazało, że toskański system jakości nie opiera się na pojedynczych produktach, ale na wspólnych zasadach: kontroli pochodzenia, zgodności produkcji ze specyfikacją oraz silnym związku produktu z regionem. Dzięki temu oznaczenia ChNP i ChOG stanowią nie tylko formę ochrony tradycji, ale również nowoczesny model organizacji produkcji żywności i promocji regionalnej tożsamości. I ja tam byłam :) Zdjęcia z wydarzenia: Maksymilian Grela. Organizacja: Agencja Infinity i Camera di Commercio e dell'Industria Italiana in Polonia

La Via del Bargamotto, Szlak Bergamotki to pierwsza trasa turystyczna poświęcona tej "królowej cytrusów". (Citrus bergamia) to niewielkie, gorzkie drzewo cytrusowe, będące hybrydą cytryny i pomarańczy gorzkiej, uprawiane głównie w Kalabrii. Owoc bergamotki przypomina małą pomarańczę, jednak jego smak jest zdecydowanie bardziej gorzki i kwaskowaty. Znana jest z intensywnie pachnącego olejku eterycznego pozyskiwanego ze skórki, który stanowi charakterystyczny aromat herbaty Earl Grey oraz jest powszechnie stosowany w perfumiarstwie. Szlak Bergamotki jest inicjatywą Camera di Commercio di Reggio Calabria, Izby Handlowej Reggio Calabria podjętą we współpracy z Istituto Nazionale Ricerche Turistiche e culturali, Narodowym Instytutem Badań w sektorze Turystyki i Kultury. W budowie szlaku uczestniczyć mają producenci i zakłady przetwórcze. Przy wsparciu Izby te podmioty będą mogły zbudować swoją ofertę turystyczną (noclegi, degustacje, warsztaty) tak, aby powstała ciekawa, nowa propozycja "szlaku ze smakiem" dla osób odwiedzających okolice Reggio Calabria. Już teraz co roku odbywa się tutaj Bergare', wydarzenie z begamotką w roli główne z show cooking, degustacjami, spektaklami, prelekcjami. Z tej okazji powstaje nawet wioska bergamotki, w której wystawiają swoje towary producenci i oferują dania z bergamotką. Można tutaj spróbować parmigianę z miecznika z bergamotką czy risotto z bergamotką rakami i serem cacciocavallo. Osobom znającym włoski polecam stronę imprezy z oryginalnymi przepisami na dania z bergamotką: https://bergare.it/ricette/ Warto wiedzieć, że organizatorzy Bergare' już niejako stworzyli swój szlak bergamotki, tyle, że ograniczony do wytyczenia trasy. Podróż trzeba sobie praktycznie samemu zorganizować. Obliczony jest na 4-5 dni podróży i dostępny cały rok. Jednak najlepiej wybrać się w drogę między listopadem a marcem, kiedy bergamotka dojrzewa i jest zbierana, a następnie przetwarzana. Trasę pomyślano tak, aby doświadczenia kulinarne łączyły się z możliwością poznania kultury i historii terytorium. Dlatego koniecznie trzeba rozpocząć wyprawę w samym mieście Reggio Kalabria i zajrzeć w nim do Muzeum Archeologicznego, gdzie przechowywane są słynne Brązy z Riace, Zamku Aragońskiego gpszczącego w swoich murach Muzeum Bergamotki i Katedry oraz na stare miasto. A w tutejszych lokalach spróbować lody bergamotowe lub koktajl z bergamotką i winem ze szczepu grecanico o antycznym, greckim rodowodzie, co sugeruje nazwa. Wina z tego szczepu charakteryzują się nutami owoców egzotycznych, cytrusów (grejpfrut) oraz migdałów. Są zazwyczaj rześkie i wyważone. Kolejne dni jak pokazuje mapka obfitują w dalsze wrażenia i odkrycia. Drugi dzień bowiem to wyprawa przez Pentedattilo zwane miasteczkiem duchów (opuszczone na skutek klęsk żywiołowych), Bova i Gallicianò, przejście wymagającym szlakiem górskim Fiumara dell’Amendolea i wizyta w Parco Archeologico Archeoderi w Bova Marina. Następny dzień to podróż wybrzeżem jońskim. Nadmorskie Brancaleone słynące z piaszczystych plaż należących do tzw. Wybrzeża Jaśminowego jest nie tylko terytorium uprawy tej rośliny z rodziny oliwkowatych, ale i bergamotki. Jej uprawy rozciągają się też między Bruzzano a Bruzzano vecchio, fajny odcinek dla amatorów trekkingu. Wisienką na torcie jest Villa Romana di Casignana z czasów Cesarstwa Rzymskiego z cudownie zachowanymi mozaikami. Czwarty dzień stoi pod znakiem Locride, obszaru wokół Locri, gdzie uprawa bergamotki stanowi podstawę tutejszej gospodarki, w tym produkcji mydeł. Nie można pominąć Muzeum Archeologicznego w Locri, serca dawnej Magna Grecia. Ostatni dzień to po części odkrywanie miejsc z dala od morza. W Varapodio produkowane są tabakierki ze skórki bergamotki do przechowywania zarówno tytoniu jak i innych, sproszkowanych substancji (cena 15 euro). W San Giorgio Morgeto wytwarzane są natomiast produkty perfumeryjne z bergamotki, jak wody kolońskie, pianki do kąpieli, kremy do ciała, dyfuzory zapachów i in. https://carpentieriprofumi.it/ Na koniec trasa wybiega na Costa Viola i dociera do mitologicznej Scylli opisanej w "Odysei Homera". Najstarszą dzielnicą Scylli jest Chianalea, rybacka osada z mozaiką domów wyrastających wprost ze skały. O części z tych miejsc pisałam w moim przewodniku Atlas turystyczny Włoch Południowych. Opis szlaku, niestety tylko po włosku znajduje się tutaj: https://bergare.it/la-via-del-bergamotto/ (Źródło: ANSA, turismoitalianews.it, bergare.it, zdjęcia: bergare.it)

Ci, którzy wybierają się do Italii już mogą szukać wśród "drobniaków" wybitej przed miesiącem, nowej monety wartości 5 euro. Kontynuująca znaną już serię "Smaki Włoch", promuje tym razem kulturę enogastronomiczną regionu Lacjum. Awers zdobi talerz smakowitej pasta all'amatriciana w towarzystwie litrowej, wyraźnie schłodzonej karafki białego wina Frascati oraz kiści winogron i kwiatu karczocha. Skąd ten wybór? Amatriciana ( w dialekcie rzymskim matriciana) to typowy sos do makaronu, którego tradycja wywodzi się z miasta Amatrice w prowincji Rieti w regionie Lacjum. Od 6 marca 2020 r. sos figuruje oficjalnie na liście Gwarantowanej Tradycyjnej Specjalności UE. GTS musi spełniać następujące warunki: 1.jego nazwa musi być sama w sobie specyficzna (np. mozzarella) lub też wyrażać specyficzny charakter produktu rolnego lub środka spożywczego (np. belgijskie piwo Lambic, produkowane przy udziale drożdży Lambicus); 2. produkt musi posiadać specyficzny charakter, tj. cechę lub zespół cech odróżniających go od innych produktów tej samej kategorii. Różnica ta nie może opierać się tylko na jakościowym lub ilościowym składzie produktu, ani na sposobie produkcji, ustalonym w prawodawstwie krajowym lub wspólnotowym; 3. produkt posiada tradycyjny charakter, który może być wyrażony za pomocą:tradycyjnych surowców, tradycyjnego składu, tradycyjnego sposobu wytwarzania. Z kolei wino Frascati o słomkowo-złotym kolorze było pierwszym w Italii, które w 1966 r. uzyskało certyfikat DOC. To znak zarezerwowany tylko dla win pochodzących z określonej strefy geograficznej, wyprodukowanych z oficjalnie uznanych szczepów winogron ściśle związanych z danym środowiskiem. Wina produkowane są szczegółowo określonymi metodami. Frascati wytwarzane jest ze szczepów winogron Malvasia (obecne na monecie) i Trebbiano Toscano - por. grafika ze strony https://guida.quattrocalici.it/guida-vini/frascati/ Wspomniany karczoch to odmiana Carciofo romanesco o dużych, okrągłych główkach w kolorze fioletowo-zielonym, idealny w kuchni śródziemnomorskiej: Z kolei na rewersie widać akwedukt - jeden z tych, które znajdują się w okolicy najstarszej, bitej drogi rzymskiej, via Appia Antica. Przysłaniają go pinie - drzewa tak bardzo związane z regionem Lacjum. Morskie smoki natomiast są motywem zaczerpniętym z mozaik w Termach Neptuna w podrzymskiej Ostii Antycznej. Zdjęcia: Wikipedia, Pixabay, Quattrocalici.

Magicznie - prawda? Jezioro Trazymeńskie o zachodzie słońca uwodzi każdego, kto znajdzie się nad jego brzegami. Czwarty co do wielkości w Italii, ale największy na Półwyspie Apenińskim akwen tektoniczny położony jest w Umbrii, ale jego niewielka część graniczy z Toskanią. Jest więc nie tylko wyjątkowo kuszącym miejscem wypoczynku, ale też naturalną bramą dla turystów, którzy pragną zwiedzić dwa wspomniane regiony. Byłam nad nim niejednokrotnie, spędzałam nad Trasimeno wakacje i najbliższy urlop też nad nim zaplanowałam. Dlatego pragnę teraz pokazać Wam i polecić miejsca, gdzie można pysznie zjeść i dobrze się wyspać w pokojach z widokiem i za każdą cenę. Na początek - toast za Was wszystkich i ruszamy w drogę: Znajduję się w Casa Mia, czyli po prostu Moim Domu jak brzmi nazwa tej luksusowej willi, a właściwie dwóch obiektów z kamienia zrewitalizowanych i wyposażonych tak, aby spełniały najskrytsze marzenia. Elegancki wystrój, spa, basen i widok na jezioro z ogrodu, który o zachodzie słońca wydaje się zaczarowanym i tajemniczym (patrz poprzednie zdjęcia otwarciowe), przywodząc na myśl ten z filmu Agnieszki Holland i mojej ukochanej powieści z dzieciństwa autorstwa Frances Hodgson Burnett. Wynajem jest drogi (ok. 700 euro/dzień), ale ci, którzy mogą sobie pozwolić na taki wydatek nie wrócą zawiedzeni: Dla zainteresowanych podaję kontakt:https://www.cmcasamia.com/en - pod tym adresem znajdziecie inne, luksusowe wille nad jeziorem Trazymeńskim. Właściciele niektórych z nich są partnerami konsorcjum restauracyjno-hotelarskiego: Głodni? Co powiecie na deskę serów i wędlin w Osterii "Libera Lepre" https://www.facebook.com/CentumbrieCMLiberaLepre - kuchnia lokalna "skojarzona" z rzymską, jako, że właściciele wywodzą się ze stolicy Włoch. Domowe wędliny, oliwa z oliwek i wino, gdyż lokal jest jednocześnie winiarnią: Czas na apetyczny posiłek w kolejnym, niezwykłym miejscu - oddalonym od jeziora Trazymeńskiego o godzinkę drogi, idealnym dla tych, którzy zwiedzali wcześniej Asyż: Zapraszam Was do: Zgodnie z nazwą dania, w tym wędliny z prosiaczka mają iście niebiański smak: A domowej produkcji papardelle z ragu z dzika są... "boskie": Do każdego dania można zażyczyć sobie specjalnie dobranego do potrawy wina. Z tarasu restauracji - odległa panorama Asyżu za mgiełką. Niewielki parking restauracji tonie w kwiatach, a czekający na przykłąd na zwolnienie miejsc mogą zapaść się w przewygodną kanapę przy kominku: Można tu też przenocować https://www.poggiodegliolivi.com/ristorante-osteria-bettona/, a dodatkowym wabikiem jest basen "z widokiem": Tańsza opcja do spania, tuż nad jeziorem - zarówno dla indywidualnych turystów, jak rodzin czy grup turystycznych - bardzo polecam zwłaszcza tym ostatnim, czyli biurom podróży - Wioska turystyczna Villaggio Le Tre Isole https://www.lagotrasimeno.net/en/villaggio-albergo-le-tre-isole-a1 Przed i po sezonie letnimm czyli od kwietnia do końca czerwca oraz wrzesień- październik korzystne zniżki typu siedem nocy w cenie sześciu - od 351 euro za domek za tydzień. Personel doskonale radzi sobie z grupami szkolnymi - na śniadaniu dzięki dwum salom jst w stanie obsłużyć naraz ponad setkę dzieciaków, a szwedzki stół jest dostosowany do gustów europejskich - wędliny, sery, pieczywo, ciasta, owoce sezonowe, warzywa, soki, kawa i herbata, a nawet nutella! Wioska oferuje murowane domki w zabudowie szeregowej - na partnerze z ogródkami, a na piętrze z balkonami z widokiem na jezioro. Bardzo wygodne urządzenie: praktycznie dwie sypialnie (z racji rozkładanego łóżka w salonie - nie jest to turystyczna leżanka, ale solidne łoże małżeńskie!), aneks kuchenny, łazienka: Dzieci zdecydowanie nie będą się tu nudzić: Bardzo wygodnie położony, bo po drodze nad jezioro Trazymeńskie z Międzynarodowego Lotniska Perugia - San't-Egidio, które od marca 2023 r. obsługuje bezpośrednie rejsy Ryanaira z Krakowa jest trzygwiazdkowy hotel El Patio w Corciano https://www.hotelelpatio.com/ Ponieważ przylatuje się z Polski późno - można się w nim zatrzymać na choćby jedną noc (bieżąca oferta na stronie obiektu to 7 nocy od 490 euro/osoba, podczas gdy za tygodniowy pobyt w lipcu lub wrześniu trzeba będzie zapłacić 560 euro/os.m zaś w sierpniu 630 euro/os, ). Jest to też opcja noclegu dla biznesu czy grup jadących z Umbrii do Toskanii bądź odwrotnie - można negocjować ceny. Przed hotelem duży parking. Obiekt doskonale oświetlony nocą, przez co trafimy do niego nawet bez sprawnej nawigacji Na smakoszy czekają włoskie i lokalne smaki w tutejszej restauracji: Hotel organizuje różne imprezy tematyczne: Wkrótce jeszcze uzupełnię ten post - na razie więcej propozycji na stronie wspomnianego konsorcjum URAT : https://www.lagotrasimeno.net/en/where-to-eat-m6 Przez stronę konsorcjum można się kontaktować z poszczególnymi obiektami noclegowymi, restauracjami oraz organizatorami wycieczek po Umbrii i innych atrakcji: https://www.lagotrasimeno.net/en/, urat@lagotrasimeno.net, +39-075 951307 Zdjęcia: Autorki, Villaggio Le Tre Isole - Michele Benemio, Centrumbrie, FB Hotel El Patio