-Kamienie, kolorowe marmury, muszle, ceramika, drewno – w sztuce mozaiki sięgającej III tysiąclecia p.n.e. wykorzystujemy współcześnie różne materiały i techniki – opowiada Laura De Corti, absolwentka Scuola Mosaicisti del Friuli, szkoły mozaikarstwa w Spilimbergo. Uważana za najważniejszą, a zarazem za najpiękniejszą na świecie, ponadstuletnia placówka gromadząca ponad 800 mozaik z różnych epok, kształci w technikach sięgających starożytności. Ubrana w fartuszek, siedzę w wielkim namiocie-laboratorium mojej maestry. Ubrana w fartuszek, siedzę w wielkim namiocie-laboratorium mojej maestry. Pojemniczki na stole pełne są tesser, sześciennych, płaskich kostek różnej wielkości i kolorów. Podstawkę z kartonu z wyrysowanym wzorem pokrywam strużkami kleju. Na niego kładę pensętą, bo wygodniej kafelki porowatą stroną do dołu, aby dobrze przylgnęły do podłoża. Mój mozaikarski debiut to Węzeł Salomona, starożytny symbol z dwóch splecionych pętli bez początku i końca. Zaczerpnęłam go z pobliskiej, wpisanej na listę UNESCO Bazyliki MB Wniebowziętej, gdzie jest motywem powtarzającym się na gigantycznej, liczącej 760 mkw powierzchni mozaice skomponowanej na posadzce właśnie z wykorzystaniem tesser. Wzniesiona przez biskupa Teodora jako jedna z pierwszych świątyń po zniesieniu prześladowań chrześcijan (313 r.) wręcz oszołomiła mnie zarówno żywością kolorów i precyzją wykonania mozaiki uchodzącej za największą z paleochrześcijańskich na zachodzie Europy, jak i symboliką. Kogut-Światło walczący z Ciemnością-Ślimakiem, połów ryb, gdzie do sieci wpadają tylko wybrane okazy, Jonasz w brzuchu morskiej bestii – tak figuratywny przekaz musiał być zrozumiały dla wiernych. To dowód na to, że Akwileja była jednym z najważniejszych ośrodków kościelnych na Zachodzie, pełniąc funkcję patriarszą i ewangelizacyjną. Piękne mozaiki znajduję też w odtworzonym z pieczołowitością Domus rzymskim, bagatela 1700 mkw rezydencji niejakiego Tytusa Macro. Czarno-białe, geometryczne wzory niczym dywany ścielą się pod kolumnami atrium, tablinium (gabinetu), triclinium (sali biesiadnej) i cubiculi (sypialni) do ogrodu. Szczątki amfor wskazują, że Tytus posiadał kilka sklepów. Towar przybywał do położonego niemal za progiem portu rzecznego. Zbudowany nad rzeką Natissa (dawny bieg rzek Natisone i Torre), był kluczowym węzłem handlowym Cesarstwa Rzymskiego. Towary przybywały drogą wodną z nadmorskiego portu w Grado. Wykopaliska zlecone przez Mussoliniego w latach 30. XX w. odsłoniły zrujnowane nabrzeża, magazyny, pętle cumownicze oraz budynki rzeczne z bloków wapienia ilirskiego. Ocienione strzelistymi cyprysami posadzonymi na Via Sacra, archeologicznym trakcie powstałym w miejsce kanału portowego prowadzącym w kierunku bazyliki przypominają o świetnej przeszłości. W 1957 r. wykopaliska odwiedził młody Pier Paolo Pasolini, wyglądający do mnie z wyeksponowanej przy drodze, czarno-białej fotografii. Antyczna Akwileja licząca 70 -100 tys. mieszkańców (dziś 3500) była 4. co do wielkości miastem imperium z forum chyba równym wielkością pompejańskiemu, z którego dziś pozostał las kolumn, teatrem, cyrkiem. Dawną, główną cardo biegnie teraz jednopasmówka przecinająca miasto jak za Rzymian z północy na południe. Natomiast na wybrukowanie odsłoniętej niedawno jednej z poprzecznych decumanus wyłożyła pieniądze Aratria Galla. Gdy przykładam rękę do rozgrzanego słońcem kamienia prawie widzę tę kobietę-przedsiębiorczynię z rodziny wyzwoleńców poprawiającą w złotym lustrze rzeźbione, bursztynowe szpile we włosach i kameę z masy perłowej. Luksusową biżuterię kobiet eksponuje tutejsze Muzeum Archeologiczne. Nie brak w nim też oczywiście mozaik i wyrobów ze szkła z Burano, które wszak musiało się znaleźć na handlowym szlaku. Mozaiki z czekolady jako słodką pamiątkę z Akwilei proponuje pomysłowy właściciel firmy Mosaico Cocambo (organizuje warsztaty dla grup!) https://www.facebook.com/mosaicococambo?locale=pl_PL Moją pamiątką będzie oczywiście Węzeł Salomona :)

Winda na pierwszy rzut oka jak w bloku. Wchodzę do środka metalowej skrzynki. Drzwi zasuwają się bezszelestnie. Chwila ciemności i ściany nagle znikają. Widzę podwórko kamienicy, na którym stoi czy... stała? Bo oto winda unosi się coraz wyżej ponad czerwone dachy, ulice przypominające swoim układem sieć pająka z Piazza Grande pośrodku w formie idealnego sześciokąta. Wreszcie ogarniam wzrokiem całe, zamknięte w potrójnym pierścieniu fortyfikacji renesansowe miasto idealne - Palmanova. Ma unikatowy kształt dziewięcioramiennej gwiazdy i od prawie dekady figuruje na Liście Światowego Dziedzictwa UNESCO. Winda sunie dalej ku niebu. Spośród obłoków migają mi Adriatyk, Alpy Karnickie i Alpy Julijskie ze szczytami sięgającymi blisko 3000 m. Od południa i północy oraz północnego-wschodu stanowią naturalne ramy Friuli- Wenecji Julijskiej. To region graniczący ze Słowenią i Austrią, najbliższy geograficznie Polsce.
Paradoksalnie mało jest nam znany - większość przemierza go nieuważnie „pędząc” ku Wenecji. Szkoda, gdyż wręcz zaskakuje mnogością niebanalnych miejsc. Jak Palmanova, którą najpierw oglądam na bardzo realistycznym filmie wyświetlanym w wirtualnej windzie – nowej atrakcji turystycznej miasta. Gdy ją po kwadransie opuszczam – kręci mi się lekko w głowie, bo błędnik zwariował od złudzenia ruchu.
Fascynuje mnie rzeczywiście idealna geometria tego miasta, w którym wszystkie drogi zbiegają się na wypełnionym straganami obwoźnego handlu Piazza Grande. Kilka eleganckich budynków z podcieniami z czasów Serenissimy, Najjaśniejszej Republiki Weneckiej przypomina, że to ona w 1593 r. ufundowała twierdzę Palmanova dla obrony przed Turkami, ale też łakomie patrzącymi na te tereny Habsburgami. Obok budzącej skojarzenia z sakralną, wenecką architekturą Andrei Palladia białej fasady katedry stoi dzwonnica celowo niska, aby nie stanowić celu dla dział wroga. Chcę poznać sekrety warowni, którą w zewnętrzne forty- lunety zaopatrzył Napoleon po zdobyciu miasta i uczynieniu z niej bazy operacyjnej przeciwko Wenecji. W inscenizacjach przypominających te wydarzenia biorą udział polscy rekonstruktorzy. Przez jedną z zachowanych, trzech bram miejskich – do złudzenia przypominających te w Zamościu, mieście siostrzanym Palmanovy - wyruszam na „podbój” fortyfikacji. Dziś to atrakcyjne dla pieszych, wózków i rowerzystów tereny rekreacyjne z maskowanymi murawą bastionami, kurtynami i lunetami, fosą oraz koszarami i fortami na różnych poziomach. Udostępniona część chodników kontrminowych prowadzi mnie pod wyimaginowane stanowiska wroga, którego należało unieszkodliwić. Te podziemne galerie są teraz czyściutkie, dobrze oświetlone, wabią niewielkimi grupami stalaktytów, stalagmitów, ale przede wszystkim pereł jaskiniowych. Błyszczącą powierzchnią, kształtem i rozmiarem przypominają te drogocenne, ale są formami krasu podziemnego powstającymi w zagłębieniach wypełnionych wodą pozostającą w ruchu. Zabudowa samego miasta jest już bardziej współczesna, choć respektuje renesansowy plan, co czyni wędrówkę po uliczkach biegnących po pajęczynie przygodą samą w sobie. Dawne magazyny fortowe zyskały nowe przeznaczenie - ich ściany zapełniły obrazy współczesnych artystów. Na koniec wycieczki ponownie trafiam na Piazza Grande, zgodnie z nazwą rzeczywiście duży plac, gdzie zbiegają się główne ulice "pajęczyny" miasta. Ora di pranzo. Wybór może być tylko jeden - Caffeteria Torinese przy samym placu, wbrew nazwie serwująca prócz kuszących artystyczną formą również dania obiadowe. Ale jakie, popatrzcie sami: Grazie Chef, sei davvero grande!

Macie w pamięci Salę Poselską na Wawelu, zwaną też Salą pod Głowami ze względu na kasetonowy, drewniany sufit zdobiony 30 głowami zwróconymi ku podłodze? Podobna sala, tylko mniejszych rozmiarów - również zdobiona kasetonem z głowami znajduje się we Włoszech, a dokładnie w północno-wschodnim regionie Friuli-Wenecja Julijska w miejscowości Pasiano di Pordenone. Villa Luppis to budynek z historią liczącą 1000 lat! Budynek w pierwotnym kształcie z przeznaczeniem na klasztor wznieśli Kameduli na początku XI w. i nosił wtedy nazwę San Martino Ripae Ruptae. Około 1500 r. w wyniku wojny między Republiką Wenecką a Habsburgami uległ poważnym znieszczeniom i został wybudowany. Po sekularyzacji zakonów, która nastąpiła z rozkazu Napoleona na początku XIX w., posiadłość została kupiona przez szlachecki ród Chiozza - Luppis i przekształcona w prywatną wiejską rezydencję. - Moi pradziadek i dziadek byli konsulami generalnymi, zaś moja babka, Halina pochodziła z Krakowa - opowiada mi historię swojej rodziny Beatrice Ricci Luppis (na zdjęciu niżej). - To na jej życzenie przy naszej willi powstał mały kościółek, w zasadzie kaplica, której sufit ozdobiły repliki wawelskich głów. Polacy, którzy nas odwiedzają od razu je rozpoznają i są mile zaskoczeni - dodaje. Dawna siedziba rodu została w czasach współczesnych przekształcona w elegancki, czterogwiazdkowy hotel pełen arrasów, antyków, obrazów, dywanów. Otaczają go hektaru ogrodu z wiekowymi drzewami i rzeźbami stylizowanymi na antyczne, co przypomina nieco nasze warszawskie Łazienki. https://www.villaluppis.it/ (zdjęcia: Hotel Villa Luppis)