Minęło już ponad sto lat od zakończenia I wojny światowej – wydarzenia, które zmieniło historię Europy i na stałe wpisało się w dzieje Trydentu, wciągniętego w konflikt już w 1914 roku jako prowincja Austro-Węgier. W latach 1915–1918 ten przygraniczny region stał się polem bitwy. Front przecinał doliny i alpejskie szczyty, będąc areną nieustannych zmagań żołnierzy również z siłami natury. Trydent przepracował ten dramatyczny okres, stając się ośrodkiem dialogu, nie rezygnując przy tym nigdy z obowiązku pamięci. Dzięki sieci 19 muzeów, 20 austro-węgierskich fortów, kilometrom okopów, chodników komunikacyjnych, tuneli i innych obiektów inżynierii wojskowej, które w niezwykle sugestywny sposób przybliżają wydarzenia sprzed wieku, region ten można dziś uznać za jeden wielki „Park Pamięci”. Szlak Pokoju to trasa o długości ponad 520 km, która łączy miejsca i wspomnienia o Wielkiej Wojnie na froncie trydenckim – od przełęczy Tonale aż po masyw Marmolady. Pokonanie pieszo całego szlaku zajmuje około miesiąca, jednak wędrowcy mogą wybrać jednodniowe etapy lub kilkudniowe trekkingi z noclegami w licznych schroniskach górskich, decydując się na warianty tras w dolinach lub w partiach wysokogórskich. Większość odcinków tej trasy można pokonać również na rowerze górskim.
Idąc z przełęczy Tonale, mija się miejsca związane z Białą Wojną (walkami między Włochami a Austro-Węgrami odbywającymi się w wysokich partiach Alp). Po dotarciu do Rovereto można odwiedzić tamtejsze miejsca pamięci: Muzeum Wojny (Museo della Guerra), Dzwon Poległych (Campana dei caduti) oraz Mauzoleum Castel Dante (Sacrario di Castel Dante). Finałowe etapy szlaku wiodą przez najbardziej zapierające dech w piersiach i ważne historycznie krajobrazy Dolomitów: przełęcz Rolle, Paneveggio, przełęcz San Pellegrino, grzbiet Cresta di Costabella i dolinę Val Contrin. Po przekroczeniu przełęczy Forcella Marmolada Szlak Pokoju kończy się na przełęczy Passo Fedaia.
Wzdłuż Szlaku Pokoju wznosi się 20 austro-węgierskich fortec, które wpisały się w kulturowy i geograficzny krajobraz tego regionu, tworząc trydencki Szlak Fortów. Ich monumentalne bryły świadczą o roli, jaką Trydent odegrał w konflikcie, a różnorodność architektoniczna oraz odmienne typy konstrukcji i użytych materiałów ukazują rozwój inżynierii wojskowej, wymuszony przez coraz potężniejszą broń palną. Najlepiej zachowane fortyfikacje stały się w ostatnich latach przedmiotem projektów rewitalizacji i rekonstrukcji. Oto obiekty szczególnie warte odwiedzenia:
· kilka kilometrów od Rovereto, w dolinie Vallarsa, wznosi się Fort Pozzacchio, w całości wykuty w skale masywu górskiego;
· w dolinie Valsugana, w Levico Terme, na wzgórzu górującym nad jeziorem położony jest Fort delle Benne;
· w dolinie Valle del Chiese, w zachodnim Trydencie, można zwiedzić Fort Corno, wchodzący w skład umocnień Lardaro;
· fortyfikacja Tagliata superiore di Civezzano znajduje się kilka kilometrów od Trydentu;
· Fort Luserna leży tuż ponad cymbryjską enklawą językową o tej samej nazwie.
Osoby o dobrej kondycji fizycznej mogą wejść do stanowisk bojowych Punta Linke w grupie Cevedale, położonych na wysokości 3632 m n.p.m. W tym najwyżej usytuowanym miejscu pamięci po Wielkiej Wojnie w Europie odrestaurowano i udostępniono zwiedzającym znajdującą się w tunelu stację austriackiej kolei linowej.
W rejonie jeziora Garda szczególnie interesująca jest wędrówka do umocnień na Monte Brione. Spektakularny jest również widok z Monte Altissimo, którego szczyt i górne zbocza przecinają okopy oraz stanowiska strzeleckie. W dolinie Val di Gresta, na wzgórzach Nagià-Grom i Monte Creino, znajdują się dwa znakomite przykłady obozów warownych z systemami okopów, które zostały starannie odrestaurowane. W Rovereto, stolicy regionu Vallagarina, znajduje się wspomniany wcześniej Dzwon Pamięci „Maria Dolens” – odlany w 1925 roku z brązu pochodzącego z armat. Każdego wieczoru, stu uderzeniami, upamiętnia on poległych we wszystkich wojnach.  W paśmie górskim Lagorai odrestaurowano i udostępniono zwiedzającym okopy oraz pozostałości koszar. W stolicy prowincji, Trydencie, można natomiast zwiedzić Fort Cadine Bus de Vela, a także liczne stanowiska i obwarowania na głównych wzgórzach wokół miasta. Warto również odwiedzić nową wystawę w Narodowym Muzeum Historycznym Wojsk Alpejskich (Museo Nazionale Storico degli Alpini) na wzgórzu Doss Trento.

Zapraszam do lektury wcześniejszego tekstu o tej tematyce zamieszczonego na blogu: https://italiannawdrodze.blogspot.com/2020/10/jak-to-w-okopach-wielkiej-wojny-byo.html

Malownicze Trentino położone jest w północno-wschodnich Włoszech, w sercu włoskich Alp, pomiędzy jeziorem Garda a Dolomitami. Znajduje się w niewielkiej odległości od tętniących życiem miast – Werony, Wenecji i Mediolanu. Region słynie z niezwykłych górskich krajobrazów, zielonych dolin i jezior – jest ich tu aż 297. Dzięki temu region stanowi idealny kierunek dla miłośników aktywnego wypoczynku przez cały rok. (Źródło: Trentino Marketing/Travel Advance; zdj. Carlo Baroni)

Wspominałam w pierwszym poście o via Appia, że moja wędrówka wzdłuż pierwszego odcinka Regina Viarum, królowej rzymskich dróg im bardziej oddalać się będzie od jej początku, tym będzie ciekawsza. Z pewnością teraz nurtuje Was pytanie, dlaczego ten wpis opatrzony jest zdjęciem Fontanny Czterech Rzek z Piazza Navona - cierpliwości :) Maszerujcie ze mną Drogą Appijską, zwłaszcza, że autobusy i samochody niemal zniknęły - za Katakumbami św. Kaliksta od mojego traktu w lewo odbija odnoga Via Appia Pignatelli, zabierając cały ruch kołowy. Co za ulga! Bordowa tablica-flaga z napisem Villa Massenzio zachęca do odwiedzenia niezwykłego kompleksu położonego między II a III milą. Wchodzę w łuk bramy budynku w kolorze truskawki ze śmietaną i oto przede mną rozciąga się, uplasowana w lekkim zagłębieniu terenu rezydencja cesarza Maksencjusza - dziś w ruinie. Powala mnie nie tylko rozmiar inwestycji rozłożonej na wielu hektarach i architektonicznie wykorzystującej rzeźbę terenu, ale czas jej realizacji - w zaledwie sześć lat (306-312 r. n.e.) wzniesiono tutaj pałac, cyrk i mauzoleum dynastyczne. Maksencjusz był uzurpatorem, bo wbrew prawu zakazującemu dziedziczenia władzy sam obwołał się cezarem, choć nim był jego ojciec - Maksymilian (adoptowany przez Dioklecjana, współrządził z nim w latach 285-305). Bez wątpienia Maksencjusz śnił o potędze na jawie. Cyrk w jego włościach ma przeszło pół kilometra długości, a ściślej 512 m albo 1730 stóp rzymskich, a w najszerszym miejscu 19 m. Zachował się on w znacznie lepszym stanie niż najstarszy i największy, 650-m rzymski Circus Maximus, którego pierwotny wygląd mogłam sobie poprzedniego dnia odtworzyć za pomocą okularów z rozszerzoną rzeczywistością oferowanych w kasie obiektu. Spaceruję po okolonej murami trybun, arenie porośniętej trawą, mleczami i stokrotkami z wyraźnie zaznaczoną spiną, murem oddzielającym podwójny tor, po którym miały ścigać się rydwany lub czterokonne kwadrygi. Spinę oryginalnie zdobiły wazy i rzeźby, których czas naturalnie zatarł ślad, ale jeden element ocalał w nienaruszonym stanie. Był to strzelający w górę pośrodku, blisko 16-metrowej wysokości obelisk symbolizujący słońce, czy raczej jego promień, stanowiący kluczowy element "przekazu", zgodnie z którym wozy obiegały plac i spinę na chwałę kosmosu i jego bóstw. Gdyby ta pamiątka potrafiła mówić - opowiedziałaby arcyciekawą historię swojej wędrówki. Obelisk został bowiem zrealizowany w... Egipcie, a konkretnie w kamieniołomach w Asuanie nad Nilem na zlecenie cesarza Domicjana w 81 r. n.e. Przetransportowany przez morze Śródziemne do Rzymu (to było dopiero wyzwanie!), na miejscu został ozdobiony hieroglifami i stanął gdzieś pomiędzy świątyniami bóstw Serapisa i Izydy. Potem zagarnął go sobie Maksencjusz, a gdy po jego śmierci opuszczona rezydencja zaczęła popadać w ruinę, taki też los spotkał obelisk, który runął na ziemię. Dopiero w 1650 r. z rozkazu samego papieża Innocentego X monument pocięto na cztery bloki i przetransportowano na plac Navona - nota bene z cyrku do cyrku zważywszy, że ten ostatni w antyku też nim był, o czym przypominają zachowane podziemia. Z powrtotem złożony w całość obelisk stał się elementem Fontanny Czterech Rzek Berniniego. I w tym miejscu możemy go dziś podziwiać. Mury otaczające cyrk dzielnie się trzymają, choć porastają je drzewa, krzewy i trawa. Miejsca widowni, która mogła zgromadzić 10 tys. widzów (dla porównania Circis Maximus 260-300 tys.) już są praktycznie niewidoczne. Nigdy nie odbyły się tutaj prawdziwe zawody, a tylko uroczystości żałobne ku czci zmarłego tragicznie synka Maksencjusza, Romulusa - stąd cyrk znany też był pod imieniem chłopca. Natomiast jak donosi portal Visitare Roma w cyrku miały zostać nakręcone sceny do hollywoodzkiego evergreena - filmu "Ben Hur" Williama Wylera z 1959 r. Siedmioletni Romulus, który w nieznanych okolicznościach utonął w Tybrze, pochowany został potem na terenie rezydencji - w rotundzie mauzoleum, do którego wchodzę przez bramę w imponującym murze. Wnętrza mauzoleum, dziś puste - służą rozmaitym imprezom. Sam uzurpator Maksencjusz też długo nie przeżył dziecka, gdyż zginął wkrótce w bitwie. Opuszczając kompleks pytam lokalnego przewodnika o zamaskowane drzwiami, intrygujące wejście do... komórki? - W podziemiach Rzymu znajduje się blisko 60 katakumb, czyli podziemnych cmentarzy powstających tutaj od II w n.e. Wsród nich jest tych kilka udostępnianych turystom, jak oglądane przez Ciebie Katakumby św. Kaliksta czy św. Sebastiana. To też jest wejście do katakumb. Niestety są w gestii Kościoła i nie można ich zwiedzać - wyjaśnia mój chwilowy cicerone. A mnie już ciągnie do kolejnej atrakcji, jaką widziałam przechadzając się po cyrku - Grobowca Cecylii Metelli, kobiety, której choć małżonek zafundował tak bogaty, zachowany dla potomności pochówek - nic nie wiemy. Dlaczego? O tym już wkrótce. c.d.n. Info: Willa Maksencjusza przy Via Appia 153 jest czynna codziennie oprócz poniedziałku w godz. 10-16. Wstęp bezpłatny. https://www.villadimassenzio.it/ Zdjęcia: Archiwum własne autorski, Wikipedia (obelisk).