Ojciec jest na syna zły, że przekłada rozrywkę nad zdobywanie środków dla rodziny. Jednak nie wie, że Emanuele już tego dnia zarobił i to "fartem" dużą sumę. Jakaś kobieta dała chłopcu banknot 50-lirowy* za stary płaszcz z wełny, który jej, umiejętnie zachwalając dobry gatunek materiału, sprzedał. Otrzymana kwota stanowi odpowiednik dzisiejszych 19,74 euro, więc niewiele, ale wówczas, dla ludzi ubogich ta suma była spora i rodzice, gdy chłopczyk pokazał im pieniądze sądzili początkowo, że ktoś wcisnął mu fałszywkę. A jednak banknot okazał się prawdziwy.
To były ostatnie szczęśliwe momenty rodziny di Porto. Mieszkali wszyscy w rzymskiej Dzielnicy żydowskiej - Emanuele miał jeszcze trójkę rodzeństwa.
Dwa dni potem chłopca obudził rano warkot silników. Wyjrzał przez okno i zobaczył ciężarówki otoczone kordonami uzbrojonych po zęby Niemców z ujadającymi wilczurami na smyczy. Wśród tłumu ludzi zaganianego do bud kolbami dostrzegł ze zdziwieniem swoją Mamę.
Ciężarówki odjechały, Emanuele został sam na ulicy, na której walały się porzucone w pośpiechu torebki, walizki, jakieś ubrania. Otwarte okna domów ziały pustką - z dzielnicy wywieziono wszystkich sąsiadów. Był 16 października 1943 r. - "czarna sobota" w dziejach Wiecznego Miasta. Między godzinami 5.30 a 14.00 brygady SS wraz z Ordnungpolizei zorganizowały zmasowaną akcję "oczyszczenia" Rzymu z Żydów. Aresztowano 1 259 osób, z czego 689 kobiet, 363 mężczyzn i 207 dzieci. Po wstępnej selekcji mającej na celu oddzielenie Żydów od "mieszańców" przeprowadzonej w Colleggio Militare, budynku należącym do włoskiego wojska usytuowanym w sąsiedztwie słynnego więzienia Regina Coeli, bydlęcym wagonami do Oświęcimia wywieziono 1023 osoby, z których przeżyło 16 osób, w tym tylko jedna kobieta.
Historia, którą tutaj przytoczyłam jest streszczeniem pierwszego komiksu o Holokauście rzymskich Żydów. Został napisany dla uczczenia ich pamięci w 80. rocznicę dramatycznych wydarzeń nad Tybrem. Stworzyli ją wspólnie - naoczny świadek tamtych wydarzeń Emanuele di Porto wraz z rysownikiem, autorem komiksów i animatorem cyfrowym Ernesto Anderle i Marco Caviglia, historykiem z Muzeum Fundacji Shoah w Rzymie.
Ta książka w formacie albumowym wpadła mi w ręce przypadkiem. Dużo wcześniej sporo czytałam na ten temat porównując los Żydów warszawskich i rzymskich. Tam w czasie II wojny światowej Niemcy nie postawili muru, nie oddzielili dwóch światów, nie było powstania w getcie. Nie karano tam śmiercią za pomoc Żydom.
Komiks wzbudził we mnie mieszane uczucia, bo z jednej strony dobrze, że pojawił się na rynku prosty przekaz adresowany do współczesnej młodzieży. Jednak sam ten przekaz wydał mi się jakiś mało realistyczny, niemal bajeczny. W książce do momentu zajechania bud nie czuje się grozy wojny, niemieccy żołnierze spotkani przez Emanuele na dworcu są mili, niemal sielanka! Może dlatego, że jeszcze do niedawna obie strony współpracowały na wojennym froncie? Wszak zaledwie 3 września 1943 r. w Casisibile k. Syrakuz Włosi poddali się Aliantom - zawieszenie broni zostało ogłoszone przez radio 8 września 1943 r. Reakcja Niemców była natychmiastowa - obecni na całym Półwyspie Apenińskim, tworzyli linie obrony, w tym słynną Linię Gustawa.
W tym czasie Rzym zamieszkiwało 13 tysięcy Żydów. 26 września 1943 r. Herbert Kappler, szef SD i gestapo w Rzymie (nie został osądzony za zbrodnie wojenne, dożył spokojnie starości!) przekazuje Ugo Foa' i Dante Almansi, przewodzącym społeczności żydowskiej w stolicy Włoch nakaz zebrania 50 kg złota w 36 godzin, co miało uchronić ich przed wywózką. Naturalnie Żydzi włoscy słyszeli już o deportacjach i obozach śmierci na wschodzie Europy, ale do tej pory liczyli, że uchroni ich przed nimi Mussolini oraz papież Pius XII. Tymczasem Duce nie miał już takiej pozycji jak wcześniej - jego autorytet upadł w momencie lądowania Aliantów na Sycylii (operacja Husky), Wielka Rada Faszystowska usunęła go ze stanowiska premiera, a król kazał go aresztować. Co prawda Niemcy w brawurowej akcji w masywie Gran Sasso w Abruzji odbili dyktatora, ale ten był już tylko niemiecką marionetką - premierem Republiki Salo' nad jez. Garda w północnych Włoszech.
