Moja Mam zrobiła mi wczoraj niezwykły prezent. Porządkując papiery w swoim mieszkaniu trafiła na moje szkolne wypracowanie. Na dodatek pisane dla koleżanki z innej szkoły. Jej nauczycielka zadała wcale nie łatwy temat - napisanie ciągu dalszego "Przedwiośnia", a ściślej Cezarego Baryki. Dla mnie zerknięcie na własne, szkolne próby literackie było takie, jakbym się wybrała a la recherche du temps perdu, w puszukiwaniu straconego czasu. Straconego bezpowrotnie. Zabrzmiało sentymentalnie? Być może. A oto jak ja widziałam lat temu... sporo. Jeszcze z perspektywy PRL dalsze losy Baryki. Jestem ciekawa Waszej opinii: … na tym kończy się książka? – zapytałem niezręcznie. Był rok 1960, za oknem mżawka opadła na ulice Warszawy. Siedzieliśmy z Lutkiem we dwóch w ciasnej, zadymionej kawiarence, której nazwy dzisiaj już nie pamiętam, zwłaszcza, że przerobiono ją potem na sklep spożywczy. Lutek, okutany w szary płaszcz, palił jakiegoś podłego papierosa i sączył kawę z obtłuczonej szklanki. - Tak, właśnie na tym. Ale przecież wraz z nią nie skoczyły się nasze losy. Żyliśmy dalej. Musieliśmy żyć. Wie Pan, Cezary był wtedy ranny. Kropnęli go, jak tylko wysunął się na czoło. Cholera wie, dlaczego to zrobił? Chciał się od nas odizolować, czy co? Dziwny to był facet ... a pan chce spisać dalsze losy naszego pokolenia. Panie ,czy to ma sens? - Ma – powiedziałem wierząc w magię tego słowa. Byłem wówczas jeszcze taki młody i wierzący we własne siły. - To zabawne – zadumał się Lutek - Co zabawne? - Że ta książka nosi właśnie taki tytuł. - Dlaczego? … Przedwiośnie? - Właśnie, zabawne, bo spotkałem Cezarego po tamtych wypadkach jeszcze cztery razy i pan może mi wcale nie uwierzyć… - … ? podniosłem brew zdziwiony. - Spotykałem go za każdym razem w innej porze roku. Za pierwszy razem była to pełna wiosna. Pierwsze dni po przewrocie majowym. - Dojście Piłsudskiego do władzy. Rok 1926 – popisywałem się podręcznikową znajomością historii. - Otóż to! - Co robił Baryka? - Nadal był zdezorientowany politycznie. Wiecznie sam, nie założył rodziny. Usiłowałem go przeciągnąć na stronę lewicy, ale ten, ponownie ranny - w tę sama nogę – był zniechęcony do życia. Podobno próbował nawet popełnić samobójstwo. – Czyli w siedemnastym był ranny w nogę ? - Tak, ale w tym zamieszaniu straciliśmy siebie z oczu i odnaleźliśmy się, widzi pan , dopiero po wojnie. Szmat czasu, szmat życia . - A Gajowiec?- Zginął w 1944, w powstaniu. To wtedy, u schyłku lata, spotkałem obu na barykadach, ręka w rękę pruli z automatów do szkopów. - Pan był w AL-u? - W jakim AL-u? AL to w lasach siedziało, a my się dawaliśmy rozrąbać w stolicy i za stolicę. Ruscy stali za Wisłą i od czasu do czasu przypominali ,że w ogóle istnieją, a my daliśmy się wyrżnąć w tym piekle. Żal było patrzeć na tą młodzież, na te dzieciaki ganiające z butelkami na tanki. Przecież im trudniej od nas było umierać. A przecież przeżyliśmy obaj z Czarkiem … do końca, do kapitulacji. I po co Panie? I po co? Chyba, żeby stracić resztę złudzeń, idei o które walczyliśmy. Milczałem, bo historii ostatnich lat nie musiałem się już uczyć z książek … - Nasze ostatnie spotkanie było króciutkie. Słotna jesień 1957. Spotkałem Czarka pod Komitetem Partii. Stał w nędznym, brudnym paltocie i patrzył przytępionym wzrokiem na tę czerwoną tabliczkę ze zmienionym godłem. Jego nos, nos którym zawsze się zachwycałem był dziwnie zniekształcony. Wiedziałem, że siedział i dopiero go wypuścili … to był już inny człowiek, jak na początku wrócił do punktu wyjścia. Tylko, że wtedy jeszcze próbował szukać, a teraz już wiedział, ż może tych prób nie ponawiać. Pan rozumie? - Czy Baryka wstąpił do partii ? - Tak. Ale to był już wrak a nie istota ludzka. Pamiętam jego suchy, charakterystyczny dla gruźlika kaszel, gdy się wtedy spotkaliśmy… a to było po raz ostatni. A teraz jest zima i byliśmy dzisiaj na jego pogrzebie. Pan i ja. Oto ma pan to czego chciał. Gotowy materiał do reportażu. - Pan mi zaufał … - Bo nie mam już nic do stracenia . Jutro wyjeżdżam z powrotem do Stanów. Moje idee … to zgniłe liście teraz. Liczycie się wy i ta nowa Polska, której obywatelem już nie jestem.

Podobno wtedy, 1 sierpnia 1944 r. też było ciepło i świeciło słońce. Cześć i chwałą bohaterom!

To był jeden z ostatnich dni naszych targów na Placu Konstytucji*. Zbliżał się kolejny, zimny wieczór. Z Miszką**, którego sosami do makaronów delektował się cały zespół sprzedawców, niezależnie od nacji, rozgrzewaliśmy się właśnie w stoisku restauracyjnym herbatką bez prądu. Francesco, kucharz nr I tylko z nazwy podgrzewał kanapkę z porchettą na bogato ubranej pani z korpo. Bez zmrużenia oka wyłożyła na nią 20 zł. Kilka innych osób, obładowanych już zakupami serowo-wędlinowymi z sąsiednich stoisk kolejkowało po pastę. I wtedy przed ladą stanął starszy pan. Ubrany w białą, nieco poplamioną koszulę spiętą pod szyją myszką. W klapę kraciastej, znoszonej marynarki z second-handu (tylko jeszcze tam dostaniesz garnitur z tak doskonałej gatunkowo wełny) wpięty był orzełek w koronie na biało-czerwonym pasku flagi. Zaproponowałam espresso, ale gdy powiedziałam cenę, chciał się wycofać. Dla niego najwyraźniej 5 zł za łyk kawy stanowiło zbyt duży wydatek. Spojrzeliśmy na siebie z Miszką i w tym samym momencie zakręciły się nam w oczach łzy. Protestu. Bo jak to możliwe, że w ponoć wolnej Polsce, o którą ten trzymający mimo wszystko fason, emeryt walczył jako dzieciak na barykadach Powstania - nie stać go teraz na głupią kawę. Głupią kawę - powtarzam!

Skąd wiem o Powstaniu? Po dziennikarsku to z niego "wyciągnęłam", choć nie chciał się afiszować z chwalebną przeszłością. - Firma stawia - zadecydowałam, wyciągając do staruszka rękę z kubeczkiem kawy. - Tak nie można - odsunął się z godnością. - Można, bo, jeśli się Pan nie obrazi, to jest tak, jakbym dawała espresso mojemu Dziadkowi. Bardzo mi Pana przypominał - kontynuowałam, wcale nie zmyślając. Mój gość miał podobne do Dziadzi rogowe okulary i falę bujnych, białych włosów nad czołem - moja Mama musiała swojemu Ojcu tę falę układać na szczotkę po umyciu włosów!
Starszy Pan jakby z ulgą sięgnął po kawę. Pił napój malutkimi łyczkami, jakby chciał w nieskończoność przedłużyć przyjemność kosztowania gorącego naparu.
- Ja nie mogę! - Miszka odwrócił się przodem do kuchni, aby nie widać było łez. - Ty widzisz? - pytał. Również się odwróciłam i chyłkiem osuszałam mokre oczy. - Widzę! A staruszek plastikową łyżeczką wyjadał cukier z dna kubeczka. Świat wokół niego jakby na chwilę zniknął.

 Może przeniósł się w przeszłość, do dawnej Warszawy zwanej wszak Paryżem Północy, gdzie Jego Babcię, ubraną w elegancki kapelusz od Hersego stać było na niedzielną kawę u Bliklego. Mam nadzieję, że tak właśnie było.

*dla niewtajemniczonych - mam na myśli jarmark włoskich produktów żywnościowych, który pod kandelabrami odbywał się między 16 kwietnia a 1 maja br. Organizatorami były włoska firma Gusto&BuonGusto oraz Włosko-Polska Izba przemysłowo-Handlowa, zaś ja pełniłam, już po raz drugi, funkcję koordynatora, HR i PR (tak cudownie snobistycznie to brzmi, w odróżnieniu od personalnej)

** Michał Miszka Muskała, gwiazda jednego z finałów Master Chefa pracował w naszej kuchni. To z nim jestem na zdjęciu. Z przyczyn oczywistych nie publikuję zdjęcia mojego bohatera.

Za tydzień minie 70. rocznica kapitulacji Powstania Warszawskiego. Piszę celowo z błędem, bo dla mnie to Wydarzenie najnowszej historii Polski powinno być pisane dużą literą, nie małą. Duże litery są wyrazem szacunku... Pewnie ta rocznica minie w mediach ogólnopolskich bez echa bo kilku smutnych pseudożurnalistów będzie się wyżywać na piwie Ciechan, jakby był to teraz, zwłaszcza w obecnej sytuacji geopolitycznej temat najważniejszy. Chrońmy LGBT, pokażmy, że nie jesteśmy homofobami, bo inaczej Europa będzie nas miała za konserwę - argumentował wczoraj w Wiadomościach jakiś pryszczaty młodzian. A ja bym go chętnie zaprosiła na kolejne targi ITB w Berlinie, jedne z największych targów branży turystycznej na świecie, które co roku odbywają się nad Sprewą. Hektary betonowych hal zapełniają stoiska prezentujące ofertę krajów z całego świata i  organizacji różnej maści. Jako wysłanniczka mojej ulubionej gazety podczas ostatniej edycji imprezy szukałam z ciekawości, wcale nie tak reklamowanych przez biuro prasowe ITB, stanowisk branży LGBT. I w końcu znalazłam... dwa piętra poniżej reszty ekspozycji. I jak wypada w tym kontekście tolerancja niemiecka? Ale ja nie o tym. Co roku, w czasie "powstaniowym" szukam lektur na temat, ale rzadko, coraz rzadziej znajduję książki rzeczywiście wartościowe, które nie wpisywałyby się w ograny już schemat "bić się czy nie bić". Szukając prezentu urodzinowego dla mojej Cioci, która jako śliczna nastolatka budowała barykadę, aczkolwiek czynnego udziału w Powstaniu nie brała - decyzją mojego Dziadka, Jej Ojca, który sam był bardzo wysoko postawiony w hierarchii konspiracji - trafiłam przypadkowo na rzecz niezwykłą. Zaintrygował mnie już sam tytuł "Magda. Pożegnanie z pokoleniem". Nazwisko autora - J.B. Poznanskiego nic mi nie mówiło, więc zaraz zerknęłam na czwartą okładkę, aby dowiedzieć się, że jest matematykiem, tłumaczem "Narkotyków" Witkacego i prozy Brunona Szulca mieszkającym w Anglii, synem Irki i Staszka - nie potrzebowałam informacji, że walczyli w Powstaniu Warszawskim.  Ja to wiedziałam i już sięgałam po portfel. Książkę moja Ciocia "połknęła" chyba w jeden dzień, Mama, choć nadal zapracowany adwokat, chyba w dwa wieczory, mimo, że tom liczy ponad 300 stron. Ja w połowie książki musiałam zrobić sobie pauzę na refleksję. I skończyłam przed godziną, o 5 rano. Wbrew oczekiwaniom nie pokuszę się o recenzję, choć podkreślę z mocą, że warto było zarwać noc! Oto garść cytatów:
"W czasie Powstania Brytyjczycy zablokowali nam dostęp do ich radiostacji. Nie mieliśmy własnych. Wszystkie depesze szły przez nich, Powiedzieli, że wznowią, jeśli podamy im nazwiska adresatów. Nasi najpierw odmówili: czuli, że za tym coś stoi. Ale w końcu ustąpili (...). Oczywiste, że nie mieli wyboru, ale te fale aresztowań po wojnie, te procesy, wyroki śmierci, które rozbiły konspirację, to nie był przypadek; to nie byla legendarna NKWD, która w kilka miesięcy dokonała tego, co nie udało się Gestapo przez całą wojnę. To byli nasi sojusznicy". "Anthony Blunt, Kim Philby, Guy Burgess, Donald Maclean, John Caincross. Piątka z ulicy Barskiej? To były pionki, zasłona dymna po to, żeby dziennikarze i inni mieli zajęcia dzieleniem zapałki na ćwiartki - kto, kiedy, jak i po co. Zdrada była wszędzie. W Cambridge, na Oxfordzie, gdzie Wolińska wraz z mężem znalazła po 68. schronienie, w rządzie, sztabie, BBC, fabryce kłamstw i pomówień. Orwell pracował tam w czasie wojny w pokoju 101. Tam wpadł na pomysł Wielkiego Brata i Ministerstwa Prawdy". "Michał Praga pamiętał, jak lata po wojnie, w sześćdziesiątym którymś roku, przyjechał z kraju do Duke'a (uniwersytetu - AKŁ) kolega. W czarnej skórzanej kurstce a' la Brecht ściągniętej żołnierskim paskiem, z petem w zębach krzyczał w Michała w domu, pieklił się, wymachiwał pięścią jakby trzymał w garści naładowanego nagana, że on dla rewolucji własną matkę by zastrzelił (...). Po Noblu przyjechał prywatnie na Duke'a, fetowali go dookoła (...). Na pożegnalnej kolacji (...) student (...) zwrócił się do niego:
- Czy pan wie, że w Warszawie krążyła po naszej szkole pana książka, "Zniewolony umysł", bez okładki, przechodziła z rąk do rąk. Czytaliśmy w pośpiechu, ukradkiem. Tłumaczył pan w niej, dlaczego tylu pisarzy po wojnie poszło na służbę reżimowi, że oczarował ich idealizm, byli ukąszeni Heglem. Mój ojciec pochwalił, że to ciekawa książka, ale autor mógł dać lepszy tytuł (...) "Zeszmacony charakter". (...) Pan pisał w "Zdobyciu władzy"o tym, jak porucznik AK walił z peemu w tłum kobiet i dzieci, gdy próbowały przebić się przez jego barykadę. Przecież to nieprawda!
 - To licencja poetycka (przyznał poeta - AKŁ)
- A to, że był pan w konspiracji, to metafora?
- Wydałem tomik poezji w podziemiu.
- A na łapankach salutowali panu i przepraszali za kłopot, bo okazywał pan im swój litewski, sojuszniczy paszport?"
"Nigdy nie zapomnę tamtej Wielkanocy, w czterdziestym trzecim. Tu szalał Szatan. Dziewiętnastego kwietnia, w przeddzień urodzin Hitlera. To miał być prezent dla niego - popiół i dym, krew i ból... Cały naród spalony - tu, w tym pięknym mieście! (...) Psy do dziś na zwykłych ludziach wieszają, że na karuzeli się bawili. Bzdury. To nie oni mają obowiązek posypywać głowy popiołem (...)."
Frapująca książka, tylko dlaczego redakcja tak fatalna? Nierzadko wynikająca również z marnej wiedzy pani "poprawiaczki". No bo kto tłumaczy licentia poetica na "licencję poetycką"? Ale ograniczone redaktorki to teraz plaga również pierwszoligowych wydawnictw. Opłacane marnie, w dodatku "krewne królika" nie spełniają podstawowych kryteriów wymaganych na tym stanowisku. Onegdaj, bo nie teraz. Teraz im gorzej mówimy i piszemy po polsku tym bardziej jest cool. Skarżyła mi się niedawno sąsiadka pisząca właśnie pracę finałową na studiach podyplomowych, że pani profesor co prawda zachwycona jest jej dziełem, tylko ma jedno zastrzeżenie -  praca napisana jest zbyt "literackim" językiem. Ale to temat na osobny post...

Już w najbliższą niedzielę 14 września o godz. 18:00 kawiarnia „Kalinowe serce” na warszawskim Żoliborzu zaprasza na wystawę niezwykłych fotografii Moniki Zielskiej z planu zdjęciowego serialu "Czas Honoru- Powstanie". Wystawę otworzy znany aktor filmowy i telewizyjny Maciej Zakościelny. Wstęp wolny.

Natomiast już dziś, 13 września, również o godz. o 18:00 „Kalinowe serce” zaprasza na spotkanie z Małgorzatą  Potocką, aktorką znaną z wielu ról filmowych i telewizyjnych, reżyserką, producentką i scenarzystką. Ostatnio też zadebiutowała jako współautorka książki „Obywatel i Małgorzata'” - wywiadu rzeki udzielonego Małgorzacie Pytlakowskiej na temat jej związku z Grzegorzem Ciechowskim. Podczas spotkania opowie o swoich fascynacjach, marzeniach, ludziach i ciekawym życiu.

 

 

 

 

I znów jest 1 sierpnia. Godzina 17. Dźwięk syreny, początkowo cichy staje się z każda sekundą coraz głośniejszy. Przebija się przez pisk opon na rozpalonej letnim słońcem popołudnia jezdni, warkot silników przepełnionych w porze wyjścia z pracy, autobusów, krzyk matki goniącej po chodniku roześmiane dziecko. Osadza w miejscu kierowców samochodów i pieszych. Już stoją, jakże posłusznie, skupieni, w całkowitej ciszy tam, gdzie zastał ich ten dźwięk, tak odmienny od wszystkich innych syren rozbrzmiewających w ciągu roku: karetek, wozów strażackich, limuzyn wiozących VIP-ów.Wsłuchany w lament syreny trwa też w milczeniu tłum w głównej Alei Powązek Wojskowych: chłopak w koszulce z napisem Powstanie 1944, elegancka bizneswoman w garsonce z naręczem biało-czerwonych gladioli, ubrana w nieodłączne fiolety, znana pisarka patriotyczna, politycy, działacze partii rozmaitych, grupy rekonstrukcyjne, harcerze. Jakaś nieposłuszna łza toruje sobie drogę poprzez bruzdy pomarszczonego niczym jabłko, policzka bardzo starszego pana o nadzwyczaj bujnej, siwej czuprynie. Wsparty o drzewce sztandaru z wyhaftowanym znakiem Polski Walczącej, zastyga i on. Niewidzący wzrok wpatrzony gdzieś w dal. Uśmiecha się zawadiacko. Znów ma osiemnaście lat i najlepszą marynarkę ojca, wykradzioną w tajemnicy przed matką z szafy, która trzymała ją niczym najświętszą relikwię, bo mąż-oficer II Rzeczpospolitej już ze Wschodu nie wróci. Młodzieniec z dumą poprawia biało-czerwoną opaskę na ramieniu. Szyła mu ją ukochana Basia, której gruby, pszeniczny warkocz ledwie miał odwagę dotknąć czubkiem palców, ścigany czujnym wzrokiem jej matki, gdy gościł na pierwszej herbatce w mieszkaniu dziewczyny na Kapucyńskiej. Nie ma żadnej broni, ale przecież zaraz zdobędzie jakąś na Niemcu. Tak bardzo chce walczyć. Nie boi się, emocje biorą górę nad strachem. Tego 1 sierpnia 1944 roku przepełnia go tylko ogromna radość i przekonanie, że zwyciężą, bo przecież inaczej być nie może! Już słuchać pierwszą serię z karabinu, zaraz potem drugą i trzecią. Każdy strzał przybliża do wolności. Mija minuta i cichnie syrena pamięci. Warszawska ulica znów budzi się do życia, ruszają z miejsca ludzie i samochody. Tłum na Powązkach Wojskowych sunie już z naręczami kwiatów do mogił tych, co nie mieli wątpliwości „bić się czy nie bić” ( I nie mieli też zresztą innego wyjścia).nStarszy pan ociera spiesznie łzę, sztandar zakłada na ramię jak broń. Grzecznym, ale stanowczym głosem toruje sobie drogę do tonących w ludzkim ścisku i morzu światełek, kwater Szarych Szeregów. Pochyla się nad ostatnim kopczykiem w rzędzie, kładzie czerwoną różę: - Przyszedłem, moja miła – szepcze, spoglądając niemal z czułością na napis na tabliczce: „Basia, lat 17, sanitariuszka, zginęła 1 sierpnia 1944 r”. (plakat z pierwszego filmu non-fiction z Powstania Warszawskiego, który zadebiutował na ekranach 9 maja br.: www.1944.pl; tekst do przeczytania również w ostatnim numerze "Magazynu  Świat. Podróże Kultura" http://www.magazynswiat.pl/pdf/Magazyn%20Swiat%202014%20Wakacje.pdf )