Miałam zupełnie inne plany na minioną sobotę. Po prostu las i najchętniej ten w Choszczówce. Można do niego dotrzeć Kolejami Mazowieckimi, korzystając z biletu miesięcznego bądź też kupując po prostu jednorazowy, bo ta stacja znajduje się jeszcze w granicach Warszawy. Nota bene drodzy posiadacze biletów kartonikowych - uwaga, bo może się okazać, że dany skład nie ma kasowników lub nie działają (!), dlatego lepiej wsiadać do pierwszego wagonu, gdzie rezydują konduktorzy, inaczej kontrola "skasuje" na 150 zł! W każdym razie wsiadłam na Dworcu Gdańskim z rowerem, do przedziału dla amatorów dwóch kółek. Po 10 minutach byłam już w Choszczówce. Kolejne 20 minut zajęło mi przemierzenie lasu wzdłuż, do Józefowa, skąd świetna trasa rowerowa (wzdłuż szosy, ale dalej otulona lasem) prowadzi wprost do Legionowa. I tutaj zmieniłam nagle plan, orientując się, że od Jabłonny dzielą mnie zaledwie 4 km. Niestety nadal wzdłuż drogi, więc kurz i spaliny, a ścieżka rowerowa "pojawia się i znika" - jest na początku, w Legionowie i potem fragmentarycznie, w Jabłonnie. Obrałam kurs na pałac, który od zawsze chciałam zwiedzić i już po dalszych 20 minutach wjechałam w bramę dawnych włości rodu Potockich, które za ich czasów prezentowały się imponująco, co pokazuje rycina Franciszka Smuglewicza:
Barokowo-klasycystyczny pałac wzniesiony został zaraz po I rozbiorze Polski w latach 1774-79 dla prymasa Michała Potockiego, brata ostatniego króla Rzeczpospolitej Obojga Narodów, Stanisława Augusta Poniatowskiego. Projekt architektoniczny przygotował wybitny architekt włoski Dominik Merlini, a jego kolega po fachu Henryk Marconi, posesję przebudował w 1837 r - jak widać nawet pozostając w kraju, nadal tropię włoskie ślady :) Całość otoczył wielohektarowy park romantyczny. Potoccy mogli cieszyć się pałacem do wybuchu II wojny światowej. Na początku września 1939 r. w stylowych wnętrzach mieściła się Kwatera Główna Armii Modlin. W 1944 r. pałac został spalony, a choć potem choć go odbudowano, to władza ludowa przejęła go jak wiele arystokratycznych i szlacheckich majątków, powiedzmy to sobie wprost - bezprawnie. Od lat gospodarzem pałacu jest Polska Akademia Nauk. To ważne, bo na pierwszy rzut oka widać, że placówka nie ma ani pieniędzy, ani pomysłu, aby pozwolić dobrom w Jabłonnie ponownie rozkwitnąć. Co prawda z powodu "zamkniętej" imprezy nie miałam szans, aby zwiedzić pałacowe wnętrza, które (podobno) są piękne, ale reszta wzbudziła moje zdumienie pomieszane ze smutkiem, że ten piękny zabytek jest tak zaniedbany. Przód pałacu (co widać niewyraźnie na zdjęciu) jest osłonięty siatką z banerami pokazującymi wnętrza - trwają jakieś prace remontowe nawierzchni (?), grunt jest rozkopany, a obok stoi smętnie oranżeria z odrapanymi niemiłosiernie okiennicami. We wnętrzach, jak głosi szumnie inny banner przed wejściem, ma być galeria sztuki współczesnej, ale to, co zdołałam dojrzec przez sakremencko brudne szyby, to były jakieś plakaty w ramach rozmieszczone na ścianach - tłumu roślin w środku nie dostrzegłam: Z drugiej strony oranżerii, na sztucznie usypanym ongiś pagórku stał pawilon chiński. Stał, bo teraz to ruina z zapadniętym dachem - Marconi i Potoccy chyba w grobach się przewracają. Znacznie lepiej, choć nadal mało okazale pałac prezentuje się od parkowej strony, choć ściany wymagałyby może nowego pobielenia, dlatego zrobiłam zdjęcie z dalszej perspektywy. Przepiękny nadal jest wielohektarowy park, po którym spokojnie można się poruszać na rowerze, co pozwala w szybszym tempie dotrzeć do jego najdalszych zakamarków. Jesienna aura, pomimo dojmującego chłodu i szarości (słoneczko wróć!) sprawiła, że jazda po zasypanych gęsto listowiem alejkach była prawdziwą przyjemnością. Niestety, w pewnym momencie dotarłam do tylnego wejścia i moim oczom ukazał się taki oto widok: Najlepiej zachowanym obiektem okazał się natomiast Łuk Triumfalny, wystawiony przez Annę z Tyszkiewiczów primo voto Potocką, secundo voto Dunin-Wąsowiczową dla księcia "Pepi", czyli Józefa Poniatowskiego, bratanka króla Stanisława Augusta. Zaprojektowany przez Marconiego już po śmierci księcia w bitwie narodów pod Lipskiem w 1813 r. - nadal prezentuje się dumnie. Krążac po alejkach dostrzegłam też, schowane częściowo w krzakach ruiny innej, pałacowej budowli - nie odbudowanej po wojnie: Na koniec postanowiłam spróbować dania pałacowej restauracji, która, jak się okazuje, mieści się w podziemiach. Ubrana z racji zimna na "cebulkę", w przykurzonych adidasach chyba nie wzbudziłam entuzjazmu kelnerki. Pani, pomimo mojego "Dzień dobry" nadal trwała za ladą i wykrzykiwała przez telefon zamówienie dla klienta (byłoby wskazane, aby gdyby czyniła to ciut ciszej, bo to jednak nie bar mleczny - powinna być wymagana pewna kindersztuba). Sama zatem wzięłam kartę - raptem ofoliowaną kartkę papieru, co prawda zdobioną jakimś fragmentem zabytkowej ryciny, jednak takie menu "zapachniało" mi PRL-em. Wybór dań - pomieszanie kuchni włosko-europejskiej z polską. Zdecydowałam się na tagliatelle (29 zł), które bardzo ładnie prezentowały się na talerzu, ale niestety pasta pływała w oliwie, a warzywa okazały się bez smaku. Natomiast trzeba przyznać, że porcja makaronu była solidna i szybko mi ją zaserwowano. Wystrój wnętrza też przypomniał mi minioną epokę: Zamierzam wkrótce powrócić do Jabłonny - może już zakończy się, zniechęcający na "wejście" remont przed fasadą główną? Wielki plus dla Regionu Mazowsze i Mazowieckiej Regionalnej Organizacji Turystycznej za wystawienie tablicy informacyjnej o tym, w jakich filmach "zagrał" pałac, poszerzona o filmowe ciekawostki i wykaz miejsc na szlaku Mazowsze Filmowe! Wracając zaś do wątku PRL-owskiego. Zdaje się, że w latach 70. XX w. pałac miał się znacznie lepiej niż teraz - odbywały się w nim eleganckie przyjęcia dla "czerwonych" bonzów czy kinderbale dla dzieci dyplomatów. Jak przez mgłę pamiętam, że Jabłonna była synonimem pewnego luksusu. A może się mylę? Być może też moja ocena dzisiejszego stanu obiektu wyda się niektórym nazbyt ostra, wręcz niesprawiedliwa? Niewykluczone. Nie zamierzam w ten sposób nikogo odwodzić od zwiedzenia Jabłonny - to piękne założenie architektoniczne, prawdziwa perełka i koniecznie trzeba ją zobaczyć, jednak aż prosi się o "czułe" podejście i fundusze. A przede wszystkim, jak wcześniej wspomniałam, o pomysł. Zdjęcia: Autorka, Gabinet Rycin UW (Smuglewicz).

Tutejszy, XVI-w. Stari Most, odbudowany po tragicznej wojnie w Jugosławii i wpisany na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO przyciąga dziś cliff diverów z całego świata oraz masy turystów podziwiających ich skoki wraz z malowniczą panoramą miasta. Mostar położony w południowo-zachodniej części Bośni i Hercegowiny, przy drodze łączącej chorwacką „perłę Adriatyku”, Dubrownik ze stolicą, Sarajewem jest dziś jedną z największych atrakcji turystycznych kraju. Dzisiejszy Mostar przed wojną był uważany za jedno z najbardziej wieloetnicznych ośrodków Jugosławii. Niemal bezproblemowo żyli tu obok siebie katoliccy Chorwacji, bośniaccy muzułmanie, Serbowie i inne narodowości. Po wojnie Bośniacy i Chorwaci podzielili między siebie miasto zajmując jego część wschodnią i zachodnią – Serbów mieszka tutaj zaledwie kilka procent. Do lektury całego mojego tekstu o Mostarze zapraszam na łamy najnowszego Travelera National Geographic, gdzie Mostar jst tematem okładkowym:

Szwajcara Tima Meyera dobrze już znają ci, którzy tak jak ja „pochłonęli” w ubiegłym roku „Syryjską legendę”. Tym razem jej autor, Wojciech Kulawski z Bliskiego Wschodu, gdzie rozgrywała się akcja tamtej książki zabiera nas wraz z głównym bohaterem, archeologiem-pasjonatem do Meksyku, aby w Prologu „Meksykańskiej hekatomby” wrzucić od razu w jakąś totalnie ciemną dziurę, zdawałoby się bez wyjścia. Kto by pomyślał, że szansą na życie okażą się… damskie tipsy? Skąd je Tim weźmie, jak się nimi posłuży, a przede wszystkim dlaczego znalazł się w betonowej pułapce? Hola, hola – nie tak szybko! W najciekawszym momencie Kulawski kończy Prolog i cofa akcję w czasie. Widzimy Tima z przyjacielem, który leniwie sączy drinki nad basenem Hotelu Mesaluna w okolicach meksykańskiego miasta Ciudad Juarez. Jest tak sielsko-anielsko, że my po miesiącach pandemicznego zamknięcia wręcz marzymy, aby się z archeologiem zamienić na miejsca i korzystać do woli z formuły all inclusive. Dlatego wypieramy wcześniejsze, migawkowe pojawienie się nowych postaci i to ważnych figur: Johna Gizroma, szefa Biura Badań i Rozwoju CIA oraz generała Gabriela Mendozy, szefa CISEN-u. Co prawda obaj wspominają o jakimś tajemnym projekcie Genius, a właściwie jego zamknięciu, co zresztą stępia naszą czujność, ale nas kusi plażing z Timem nad basenem. I wtedy na ziemię spada… meteoryt. Koniec świata? Nie, to dopiero początek ostrej jazdy. Podczas wartkiej akcji, która znów tak pędzi jak Formula Rossa, najszybszy na świecie rollercoaster w Ferrari World w Abu Dabi dołączają wciąż nowi bohaterowie. Jednak z licznej galerii pojawiających się w powieści postaci dla mnie najciekawszy jest duet dwóch kobiet – agentki CIA, Walerii i narzeczonej gangstera, Fridy. Obie są olśniewająco piękne i potrafią bez jakichkolwiek skrupułów wykorzystać swoją urodę do osiągnięcia zamierzonych celów. W tym dążeniu przekraczają wszelkie, niewyobrażalne dla zwykłego człowieka granice, zostawiając pod względem pomysłowości daleko w tyle wszystkich zaludniających strony książki mężczyzn. Bledną przy nich nawet rywalizujący o wpływy dwaj przywódcy narkobiznesowych band oraz skorumpowany polityk. Interesującym wątkiem jest ten poświęcony eksperymentom na ludziach, w których pobrzmiewają dalekim echem marzenia hitlerowskich Niemiec o stworzeniu ubermensch. Warto przy tym pamiętać, że koncepcja nadczłowieka w literaturze pojawia się już u Fiodora Dostojewskiego, który czerpie z heglowskich teorii wielkich jednostek, a potem u Fryderyka Nietzchego. W „Meksykańskiej hekatombie” przedmiotem doświadczeń są istoty najsłabsze, dzieci. Jaką cenę przyjdzie im zapłacić za to, że służą nauce i ile można dla niej poświęcić? Dyskusja na ten temat wychodzi poza ramy tej powieści i jest nie tylko kontynuacją, wariacją tematyki poruszanej chociażby u noblisty Kazuo Ishiguro w dwóch rewelacyjnych jego książkach: „Nie opuszczaj mnie” (film na jej podstawie jest znacznie słabszy https://www.youtube.com/watch?v=OmBAKgAHgpk) oraz „Klara i słońce”. U Kulawskiego sporo jest zresztą odniesień literackich. Widać, że ten autor czyta, ogląda i reaguje na współczesny świat. Podejmuje z nim dialog. To bardzo stymulujące intelektualnie również dla bardziej wymagającego czytelnika, zalewanego teraz w Polsce literaturą prymitywnej, nie zmuszającej do zbytniego myślenia, papki, w której zmielone są razem: ocierający się o toporne porno, seks i epatujący scenami grozy kryminał, a to wszystko doprawione nadmiarem wulgaryzmów. W „Meksykańskiej hekatombie” też mamy sceny erotyczne. I to jakie! – nie zdradzę, ale warto je przeczytać. Są w niej też kryminał, sensacja w stylu kina akcji, bo ten autor pisze „filmowo”, bardzo plastycznymi „kadrami”, które po prostu od razu widzimy. Pojawiają się sceny katastroficzne, elementy fantastyki naukowej z nawiązaniami do prozy Ericha von Dänikena, Stanisława Lema, ale też Herberta George’a Wellsa czy Aldousa Huxleya („Nowy wspaniały świat”). Dzieje się a dzieje na każdej właściwie stronie. Upadek meteorytu, który okazuje się już… drugim, a może nawet entym w tym samym miejscu, tajemnicze, podziemne laboratorium z genialnymi, klonowanymi obiektami-dziećmi, widowiskowe odbicie więźnia z wcześniej nie do zdobycia placówki odosobnienia przy pomocy pancernego pociągu, korupcja polityków, walka dwóch gangów handlarzy narkotyków, tajne operacje CIA i miejsce, "gdzie ludzie rodzą się bogami" - starożytne miasto piramid, Teotihuacan. I jak zwykle u Kulawskiego zaskakujący koniec. „Z tego świata każdy ma tyle, ile sobie weźmie” – taką dedykację napisał mi autor w egzemplarzu recenzenckim. Ile z niego i czy uczciwie czerpiemy, jak to czynią bohaterowie powieści i kto okaże się wielkim wygranym? Bardzo się zdziwicie. Sięgnijcie więc po „Meksykańską hekatombę”. A przy okazji przeczytajcie też "Syryjską legendę", którą również recenzowałam:

- Nie ma duchów! To inscenizacja – orzekła autorytatywnym tonem pewna blogerka, wydymając piękne wargi w wymowną „podkówkę” na widok zdjęcia Żółtej Damy uchwyconej na murach Zamku w Liwie. Widmo ducha będącego „wizytówką” mazowieckiej warowni zarejestrował naoczny świadek zdarzenia, Dawid Kołodyński 18 listopada 2014 r. Spór o to natomiast, czy duchy istnieją czy nie miał miejsce zaledwie tydzień temu, podczas wizyty studyjnej dziennikarzy i blogerów, zorganizowanej przez Urząd Marszałkowski Województwa Mazowieckiego w Warszawie. Jednym z punktów programu było zwiedzanie Zamku w Liwie. Położony nad rzeką Liwiec, tuż przy historycznej granicy Mazowsza i Litwy, o czym przypomina drewniany znak z Orłem u podnóża nie przypomina bynajmniej klasycznych zamków. Do dzisiaj bowiem z murowanej twierdzy, jaką kazał wznieść książę mazowiecki Janusz I Starszy pozostała praktycznie tylko wieża bramna, a na jej tyłach ruiny jednego z dwóch równoległych budynków – w miejscu jednego z nich znajduje się XIX-w., pobielany dworek. Nietypowa to zatem konstrukcja i… mała. Oryginalny zamek wzniesiono na planie kwadratu i najbardziej przypomina twierdzę w litewskich Trokach, która jednak doskonale zachowała się do naszych czasów i jest kubaturowo większa. Do obu zamków, co ciekawe prowadzą podobne, drewniane mosty – ten w Liwiu zbudowany, czy też odtworzony na podstawie wykopalisk archeologicznych i „zasponsorowany” ze środków UE, wyposażono w tablice informacyjne. Oprowadzający naszą grupę po warowni „tropiciel” duchów alias kustosz mieszczącego się w niej muzeum, Dawid Kołodyński wspomniał, że stanęła na nadliwieckich mokradłach, a wsparto ją na wbitych w grząskie dno – palach. Podobnie jak we włoskiej Wenecji. Na zamku w Liwie straszy na potęgę i biada temu, kto uważa, że to bujda. „Czucie i wiara silniej mówi do mnie niż mędrca szkiełko i oko” – deklarował poczciwy Mickiewicz w swojej programowej balladzie „Romantyczność”. A ja zdanie wieszcza podzielam, bo jakże to zamek bez ducha? To jakby pannę bez giezła puścić… W warowni w księżycowe noce (ale i te czarne jak smoła, też), na murach pojawia się dama w żółtej sukni – to kasztelanowa Ludwika, którą zazdrosny mąż, pan zamczyska ściąć kazał, gdy rzekomo zgubiła trzy jego cenne podarunki, pierścienie z brylantami. Miesiąc po tym, jak głowa pięknej kobiety spadła pod ciosem miecza okazało się, że biżuterię zrabowała sroka-złodziejka i schowała w gnieździe w pobliżu zamku. Gdy prawda wyszła na jaw – kasztelan zakończył życie skacząc z zamkowej wieży http://liw-zamek.pl/zolta-dama/ Inna legenda mówi, że w przyzamkowych mokradłach tkwią szwedzkie armaty z czasów „potopu” http://liw-zamek.pl/armaty-szwedzkie/, zaś w piwnicach zamkowych są skarby pochowane przez królową Bonę http://liw-zamek.pl/o-diable-co-zlota/. Żółta dama z Liwca doczekała się nie tylko sesji foto, ale i serii obrazów pędzla Aleksandra Puszkina, zdobiących klatkę schodową prowadzącą na mansardę dworu. Przy czym zbieżność imienia i nazwiska ze słynnym rosyjskim pisarzem, autorem m.in. „Borysa Godunowa” czy „Eugeniusza Oniegina” jest czystym przypadkiem. „Nasz” Puszkin to białoruski malarz, choć poetyka zastosowana w obrazach żywo przypomina bajkową atmosferę puszkinowskiego poematu „Rusłan i Ludmiła” (kto nie czytał – polecam!). Obrazy po prostu mnie oczarowały i myślę, że i Wam się spodobają (to cały cykl przedstawiony wyżej, wraz z obrazem otwierającym posta oraz ostatni, poniżej) Na ścianie u szczytu schodów prowadzących na mansardę dworku przykuwa natomiast uwagę nowa wersja Bitwy pod Grunwaldem według Krzysztofa Buczaka, czyli wybrane „kadry” wyjęte z płótna Matejki i zestawione tak, aby dały efekt ruchu. Co o tym myślicie? Wreszcie, już na mansardzie – prawdziwy rarytas, czyli Panorama Berezyna, a raczej jej reprodukcja prezentująca w skali 1:500 nieistniejące już teraz w całości dzieło Wojciecha Kossaka i Juliana Fałata. Płótno przedstawia drugi dzień przeprawy przez rzekę Berezynę podczas odwrotu z Rosji Wielkiej Armii Napoleona. W oryginale dzieło miało wymiar 15x200 m, ale gdy Kossak nie znalazł dla niego stałego miejsca ekspozycji, zaczął ciąć je na kawałki i sprzedawać w częściach. Do dziś zachowało się w różnych miejscach w Polsce sześć fragmentów panoramy. Pod egidą kustosza zwiedziliśmy też Galerię „Podziemie” i piwnicach gotyckich – co za miły chłód w pełen spiekoty, lipcowy dzień! To tu znajduje się makieta zamku z Przygródkiem oraz artefakty wykopane przez archeologów, w tym zestaw osiemdziesięciu pięciu grotów do strzał kuszniczych (tzw. bełtów) oraz fragmenty pięknych renesansowych kafli kominkowych pochodzących z budynków zamkowych. Przy pomoście Przygródka rozpościera się zielona murawa pola namiotowego, a dosłownie naprzeciwko karczma, w której i nasza grupa jadła obiad. Niestety nie poleciłabym tego miejsca smakoszom, bo pierogi mają grube ciasto, a nadzienie pozostawia sporo do życzenia. Przydałyby się tutaj kuchenne rewolucje, choć niekoniecznie w wykonaniu Magdy Geissler, za której metodami i menu nie przepadam, stawiając na przykład na Roberta Sowę. Na tyłach zamku, za wspomnianym znakiem dawnej granicy Mazowsza i Litwy leniwie toczy wody Liwiec. Na mikroskopijnej plaży można zażyć kąpieli słonecznej, a potem rzucić się w rzeczny nurt bez obaw, bo w tym miejscu jest płytko. A jak chcecie dowiedzieś się więcej o zamkach z duchami na Mazowszu, to przeczytajcie mój artykuł na stronie magazynu ŚWIAT PODRÓŻE KULTURA:https://magazynswiat.pl/23868/polska-gdzie-na-mazowszu-straszy.html

Potrafi snuć opowieść jak rzadko kto z pisarzy jej pokolenia. I nieważne, czy jest to współcześnie osadzona historia dziewczyny z patologicznej rodziny (trylogia "Jedno życie wystarczy"), czy powieść historyczna. Taką bowiem są "Zniewoleni" - najnowsza książka małopolanki osadzona w realiach XIX-wiecznej Galicji, będąca pierwszą częścią trzytomowej sagi rodzinnej Niepołomice. Tutaj burzliwy romans tylko pozornie jest wątkiem zasadniczym, a tak na prawdę stanowi pretekst do jakże filmowego przedstawienia okresu między rzezią galicyjską a powstaniem styczniowym. O tym pierwszym, chłopskim zrywie pod egidą Jakuba Szeli przeciw panom uczono nas w PRL-owskiej szkole jakoś bez przekonania i jednostronnie, tendencyjnie: "dziedzice - obiboki z możnych rodów źle traktowali poddanych, to ci im odpłacili". Był też w tym podtekst ideologiczny: socjalistyczna ojczyzna zniosła podziały na stany i teraz więcej nie będzie rozlewu krwi bratniej, bo wszyscy mają po równo (czyli, jak pamiętamy niewiele, a nową klasą dominującą i wyzyskującą były komunistyczne władze). Edyta Świętek, choć historykiem nie jest to widać, że dzieje swojej małej ojczyzny dobrze przestudiowała, dzięki czemu uzyskujemy obraz tej jakże tragicznej rabacji oglądany ze wszystkich stron: panów-dziedziców, ich poddanych-chłopów pańszczyźnianych, ale i kmieci wyzwolonych, gospodarzących na własnych morgach otrzymanych ongiś jeszcze przez króla oraz Żydów. A ten obraz żywo przypomina film "Wołyń" Wojciecha Smarzowskiego. Bo choć oba wydarzenia dzieli sto lat, to przyczyny tragicznego pogromu, który nie oszczędza nawet kobiet, starców i dzieci są podobne. Rzeź galicyjska i powstanie styczniowe stanowią jakby ramy książki, pomiędzy którymi osnuta jest zasadnicza opowieść o losach trzech rodzin, w tym dwóch szlacheckich - Parnickich i Żelechowskich oraz wyzwolonych kmieci, Trzosów. Nota bene rodzina o tym nazwisku rzeczywiście mieszka w pobliżu Niepołomic z dziada pradziada, a ziemie jej nadał sam król Kazimierz Wielki. Jednak pisarka podkreśla we wstępie, że wykorzystałą tę historię jako inspirację do stworzenia bohaterów fikcyjnych, którzy nie mają nic współnego z potomkami tamtego rodu. Dzięki takiej właśnie konstrukcji powieści, gdzie postacie wymyślone spotykają się z tymi znanymi z kart historii, czyta się ją po prostu świetnie. Z jednej strony bowiem czerpie z naszej literatury XIX w. - dźwięczą w niej dalekie echa "Nad Niemnem", "Lalki" Prusa. Są nawiązania do poezji romantycznej i malarstwa Grottgera w scenach walki powstania styczniowego w finale. Jednak to, co zawsze stanowi siłę książek autorki to włąśnie postacie tak przedstawione, że wydają się jak żywe, z krwi i kości. Każda inna, obdarzona odmiennymi cechami charakteru i w zależności od pozycji społecznej odziana i mówiąca we właściwy dla niej sposób. Świętek niczym Oskar Kolberg sięgnęła przy tym jakże zręcznie do dawnej kultury galicyjskiej wsi, wykorzystując zarówno język - poszczególne słowa nadające właściwy koloryt i ludową poezję, gusła, zabobony. Mamy więc chłopkę Bernadetę, której teściowa przed urodzeniem dziecka nie pozwala myć i czesać włosów, bo "tak trzeba dla odegnania złego". Ta sama Betka zresztą, mimo zaawansowanej ciąży wyrusza do ukrytego w lasach, cudownego źródełka po tym, jak rzuca na nią urok inna kobieta - dopiero, gdy dziewczyna w wodzie dostrzega monstrancję (ona ją rzeczywiście widzi - jakże piękne nawiązanie do Mickiewicza, romantycznej opozycji czucia oraz szkiełka i oka), wie, że urodzi zdrowe dziecko. I rzeczywiście na świat wydaje chłopczyka jak malowanie. Pisarka ciekawie przedstawia też społeczność wyznania mojżeszowego z zawiadującym wioskową karczmą starym Mojsiejowiczem, który wie, że "Żyd, aby mu się dobrze działo, musi trzymać z każdym". Ciekawym zabiegiem jest pokazanie zubożenia naszej szlachty, która aby ratować majątki musi wchodzić w koligacje z niższymi stanami - dlatego Antoni Parnicki poślubia kupcównę Cecylię Zalewską. Bohaterowie "zniewoleni" są nie tylko poprzez fakt, że Polska znajduje się pod zaborami, bo ten fakt boli jedynie szlachtę, która marzy o kolejnym powstaniu. Chłop z kolei zniewolony jest przez dziedzica, do którego należy, a ten czyni to wiele sposobów nie tylko poprzez pańszczyznę (przymus pracy, bicie, a nawet zabijanie), ale i bezkarne "psucie" wioskowych panien i młodych mężatek, przede wszystkim zaś brak edukacji. To właśnie ciemnota wsi sprawia, że austriacki zaborca tak łatwo manipuluje chłopami. Świętek znakomicie to pokazuje. I jeszcze jedno - autorka w swojej sadze znów porusza się po bliskich jej miejscu zamieszkania terenach tym razem akcję powieści sytuując pośród niepołomickiej puszczy. Jest to zaś obszar wyjątkowo związany z polską historią, gdyż o nim wspomina już Długosz w swoich kronikach. Miłość - spełniona i niespełniona, zazdrość kobiety o kobietę, nienawiść chłopów do ciemiężycieli - panów i wreszcie okupione krwią zrywy niepodległościowe - powieść pełna jest emocji zwrotów akcji tak szybkich i emocjonujących, że zaczynając ją czytać należy odłożyć wszelkie inne sprawy ad acta, póki nie zamknie się książki na ostatniej stronie. Bardzo wszystkim polecam lekturę zwłąszcza na obecne, burzowe wieczory! Edyta Świętek, Niepołomice. Zniewoleni, Wydawnictwo Skarpa Warszawska, Warszawa 2021 r.