Poszukiwania śladów dziadka. Archiwum PKP
4 miesiące temu
http://italiannawdrodze.blogspot.com/2013/12/nie-tylko-nie-byo-teleranka.html?q=stan+wojenny
Ale to była kwestia domu, w którym wyrosłam, "naznaczonej" przez komunizm rodziny. Do bólu, do zacisku szczęk takiego, że czasem chciało się nawet wyć. A może uciec gdzieś daleko?
Bo jak się ma 10,11 czy 12 lat, a ukochany dziadek, cudownie ciepły człowiek, który kilka lat wcześniej napisał mi bajkę "Miś Ani", zapełniając kilka brulionów starannym pismem, nagle szuka bomby w szufladzie, to co się czuje? Ja wtedy wiedziałam, że to efekt 5 lat w więzieniu stalinowskim, wynik tortur, bicia, szantażowania i grożenia. Na grubo przed tym, jak Generał ukazał się na czarno-białym ekranie telewizora obwieszczając stan wojny z narodem wiedziałam też, że służby specjalne PRL wyrzuciły przez okno moją ciocię. Studentkę 5. roku archeologii śródziemnomorskiej. W roku 1959. Po niej noszę imię Ania. Zobowiązująca to spuścizna.
Gdy 2 grudnia 1981 r. Wisłostradą sunęła kolumna czołgów, aby spacyfikować strajk w Wyższej Oficerskiej Szkole Pożarniczej (https://www.youtube.com/watch?v=bHTwadhL0FI), bez zastanowienia zaczerpnęłam z pryzmy śniegu sporą garść i ulepiłam zwartą pigułę. Ze skarpy, na której stała moja szkoła muzyczna (przy ul. Krasińskiego 1, tuż przy Cytadeli), miałam doskonały cel. Walili też inni koledzy, aż nauczyciele przerażeni tym, co się za chwile może stać, zagonili nas do budynku. Czułam, że to preludium do czegoś większego, co potem tak bardzo wpłynęło na życie moje i moich bliskich. I na inne rodziny. Te, które właśnie tej nocy przed 33 laty wyrywano ze snów waleniem kolb w drzwi. Dlatego ja już dziś zapalę świeczkę w oknie. Aby pamięć nie umarła.
Odszedł Generał Jaruzelski. Jego
nazwisko i twarz przez lata wywoływała jedno skojarzenie. Ze stanem wojennym. Z
tym tylekroć pokazywanym potem, czarno-białym kadrem, stop-klatką, gdy skryty
za czarnymi okularami zapowiada coś, czego w tamtym momencie chyba nikt do
końca nie rozumiał. Może poza internowanymi kilka godzin wcześniej w ciemną,
grudniową noc. Pamiętam mój lęk. Lęk dziecka przed niewiadomym, spotęgowany
wizjami z naszej trudnej historii rodzinnej: stalinizm, więzienie Dziadka: „czapa”
zamieniona na dożywocie, a potem pobyt w szpitalu w Tworkach, zamordowanie Ani –
cioci, której nigdy nie poznałam, a po której mam imię. Ale też drugi, paniczny
strach, że oto zamkną się na zawsze granice i już nigdy nie wyrwę się z tej
klatki, nigdy nie wyjadę za granicę. Do Włoch, gdzie zaledwie przed czterema miesiącami
spędzałam bajeczne, bo tak pełne kolorów, zapachów i piękna wakacje. Przede mną
była wtedy tylko noc. Noc Generała, jak trafnie zatytułował potem swoją książkę
Gabriel Meretik. Noc, która zabrała tyle istnień, w tym osobę, dzięki której ją
przetrwałam – ks. Jerzego. Gdyby nie On, nie wiem, jak poradziłabym sobie
emocjonalnie z tym, że zaraz pół roku później zostawiono mnie na drugi rok w
szkole. Oficjalnie za matmę, z której zawsze byłam słaba – nieoficjalnie za to,
że moja Mama była w Solidarności i to na kierowniczym stanowisku w jednym z resortów.
Zresztą obniżono mi wtedy stopnie ze wszystkich przedmiotów, łącznie z polskim –
aby było to możliwe, za ostatnią klasówkę, bodaj z „Lalki” Prusa dostałam nagle
dwóję z komentarzem, że nie na temat (dotąd ze wszystkich wypracowań miałam
czwórki i piątki). Tylko moja nauczycielka od chóru trzepnęła wtedy dziennikiem
na Radzie Pedagogicznej, powiedziała kilka niecenzuralnych mocno słów – jak to
miała zresztą w zwyczaju i zakończyła: „ U mnie Ona ma piątkę”. To była moja
jedyna wtedy bardzo dobra ocena na cenzurze. Reszta nauczycieli po prostu się
bała, więc zgodnie z „prikazem” dyrekcji postawiła gorsze oceny. Na szczęście
wtedy, dzięki ks. Jerzemu zrozumiałam, że są rzeczy i sprawy ważniejsze niż
głupie świadectwo. Istotne, jaką mam wiedzę i „kręgosłup”, a nie jak oceniają
mnie postronni. U Niego odbyłam wielką naukę historii współczesnej, na
wszystkich po kolei Mszach św. za Ojczyznę. To był Czas Wielkiej Rzeźby. Dla
mojej Mamy też, bo ona straciła więcej. Bodaj w listopadzie 1981, została wybrana
przewodniczącą kolejnej sesji w Genewie poświęconej ochronie własności intelektualnej
– na początku lat. 80. Moja Rodzicielka największym specjalistą w tej
dziedzinie w Polsce i jako jedynej Polce przypadł jej ten zaszczyt. Mojemu
krajowi również. Niestety, nastała Noc Generała. Mama nie była w Partii.
Zamiast niej pojechał ktoś inny, co zresztą było skandalem. Zastanawiam się,
jak potoczyły by się nasze losy, gdyby Jaruzelski nie ogłosił stanu wojennego,
bo Rosjanie by przecież nie weszli, skoro de facto byli już u nas od 1944 r.
Mama pojechałaby do Genewy. Niewykluczone, że dostałaby dobrą propozycję pracy
w Szwajcarii, więc tam skończyłabym szkołę. Miałabym inny start w dorosłość.
Tymczasem skończyłam polonistykę na UW, czego zresztą nie żałuję, bo był to
wspaniały wydział pełen wybitnych pedagogów. Ten sam zresztą kończyła wcześniej
córka Generała. I od razu dostała świetną pracę jako stylistka w life stylowym,
choć z modą nie miała nic wspólnego – nota bene ubrałabym ją inaczej, bo
regularnie, nie wiedzieć dlaczego się postarza. Taka stylizacja? Nie jestem
złośliwa. Ma ciekawą urodę – nadałabym jej trochę lekkości. Wracając do
Generała – po latach spotkaliśmy się na dwóch wywiadach. Pamiętam moje
wrażenie, gdy nadchodził, wspierając się o lasce, w okularach, które miały już
nieco jaśniejsze szkła niż 13 grudnia: dziecięcy lęk sprzed lat i zarazem
ogromną niechęć do podania mu ręki. Dziennikarz musi jednak kryć osobiste emocje,
więc naturalnie się z Nim przywitałam. W trakcie rozmowy, przy jednym z
trudnych pytań niespodziewanie „wybuchł” – za co mnie zresztą, muszę przyznać z
niezwykłą elegancją potem przeprosił. Tę wysoką kulturę, klasę wyniósł z domu,
który mu później zabrali Sowieci. Choć w rozmowie z Teresą Torańską, którą
niedawno pokazano w telewizji (już nie pamiętam czy w TVP1 czy innej stacji),
twierdził, że domem stało mu się potem wojsko. Ta rozmowa potwierdziła
wcześniejsze odczucia z wywiadów. On się po prostu bał. Najzwyczajniej, po
ludzku się bał. ZSRR było straszliwą machiną tak łatwo łamiącą kręgosłupy i
charaktery. Na archipelag Gułag jechało się bez biletu tylko w jedną stronę –
tam, jak w czarnej dziurze znikały setki tysięcy. Strach to najgorsze z odczuć.
Trwanie w nim całe życie, to nie życie. To śmierć za życia. Odszedł Generał i
kto inny wystawi mu „rachunki krzywd”, których nic nie przekreśli. Nie mnie to
czynić. Być może rzeczywiście miałabym inny start, inne życie. Jedno jest pewne
– to, co osiągnęłam nie zawdzięczam układom, protekcjom, ustosunkowanym
rodzicom. I wiem, że ja żyję. Za tydzień znów wyjeżdżam do Włoch. Za dwa –
ponownie. Tym razem na wakacje – tak się składa, że do tego samego hoteliku „Erica”
w Lignano Pineta, gdzie gościłyśmy z Mamą w sierpniu 1981 roku.
Właściciele
tego hotelu przysłali nam wówczas na Święta kartkę z życzeniami. Dotarła już w
styczniu, gdy na ulicach stały „czołgi niby cienie, a żołnierze tak niepewni
swego grzali ręce nad płomieniem” koksowników. Widokówka z innego świata,
którego myślałyśmy, że już nie zobaczymy. A teraz czeka na mnie przestronna
dwójka, basen i morze za rogiem, własny parasol, lettino i pyszna kuchnia. Na początek
zaś aperitif dla klientki, która wraca po tylu latach jak do drugiego domu, bo
hotel prowadzi już trzecia generacja tej samej rodziny. (Więcej na temat mojej
historii rodziny można przeczytać w początkowych postach oraz na stronie Anna
Romana opowiada; cytat o czołgach z mojego ulubionego wiersza Ernesta Brylla „Scena
przy ognisku”, który jako pierwszy dotarł do mnie w Stanie Wojennym – jeszcze wtedy
nie podpisany).
Znów 16 grudnia i zawsze wracają te same pytania. Bo czas wcale nie leczy ran. Ran na duszy. Jak to jest zabić człowieka? Jak to jest zabić brata? Jak Polak może strzelać do Polaka? Co trzeba czuć, aby to zrobić? Albo nie czuć? Co taki czyn może usprawiedliwić? Żadne prawo. Co czuli górnicy padający tamtego grudnia pod kulami? Jak wcześniej stoczniowcy, gdy Janek Wiśniewski padł? Co czuli ci w więzieniach stalinowskich: mój sąsiad Pilecki (nasze domy dzieli tylko szerokość jezdni), Katoda, młodziutka Inka. Co czuł mój Dziadek słysząc, że Jego, który walczył za Niepodległą skazują na śmierć i moja Mama, po drugiej stronie drzwi sali sądowej. Co ona czuła? Moja ciocia Ania, ciocia, której nigdy nie poznałam, piękniejsza niż Marylin Monroe i taka zdolna, studentka archeologii śródziemnomorskiej. Nigdy nie obroniła pracy magisterskiej o Ostii Antycznej. Wcześniej popełniła samobójstwo. Nie z własnej woli. Jak się ma 25 lat, to tak bardzo chce się żyć. Pomogli jej. Oni. Ci sami, którzy potem zakatowali na Piwnej Grzesia Przemyka – identycznymi metodami, jak naziści Rudego. Czy gdyby Janek Bytnar przeżył II wojnę światową, też dostałby czapę? Pewnie tak. Oglądałam właśnie wystawę IPN o ofiarach stanu wojennego, zainstalowana przed kościołem św. Stanisława Kostki w Warszawie, gdzie przecież pochowana jest jedna z nich – ks. Jerzy. Tylu wśród zabitych po 13 grudnia 1981 r. jest młodych ludzi, zaledwie dziewiętnastolatków. Nawet nie wiedziałam… Polecam wszystkim ku pamięci.
Nie było po prostu nic. Rano 13 grudnia 1981 r. telewizor
nie działał. Wcale mnie to nie zdziwiło. Wysłużona Szecherezada już ledwo
zipiała, ale Mama nie chciała wymienić jej na kolorowy odbiornik. Uważała, że
czarno-biały w zupełności nam wystarczy, a pieniądze można odłożyć na podróże. Dzięki
podobnym oszczędnościom udało nam się kilka razy pojechać nad „ciepłe morze” do
demoludów, ale i „wyrwać” na Zachód. Rano 13 grudnia 1981 roku w telefonie też
panowała głucha cisza, co również nie wzbudziło moich podejrzeń. Zastanawiałam
się, co też znowu „niecenzuralnego” palnęłam, że wyłączyli. „Oni” robili to
wtedy często – Mama była wiceprzewodniczącą Solidarności w jednym z
ministerstw. Rano 13 grudnia 1981 r. była piękna pogoda – świeży śnieg skrzył
się w intensywnie grzejącym słońcu. Żyć nie umierać. Do Kościoła przy
ul.Miodowej, gdzie od czasu moich chrzcin krążyła wśród ojców kapucynów
dykteryjka jak to nie wyrzekłam się Ducha Złego (jako żywo, tak też było, gdyż
w czasie tejże podniosłej uroczystości miałam lat dwa i przechodziłam okres
buntu), dojechałyśmy bez przeszkód. Tylko Msza św. wydała nam się jakaś „smutna”,
a i znajomy kapłan nie zrobił do mnie, jak zazwyczaj, „perskiego oka”.
Wracałyśmy, niczym sardynki w puszce, w przepełnionym autobusie, w którym cisza
aż dźwięczała w uszach. Nikt nie żartował z „wadzy”, nikt nie opowiadał
politycznych kawałów. Na Placu Krasińskich, ze stojącej pośrodku budy
wyskakiwali żołnierze w pełnym rynsztunku. – Co to, ćwiczenia sobie urządzają? –
zapytała moja Mama donośnym głosem. I znów ta dziwna cisza, zero reakcji. Wokół
nas zrobiło się jakby troszkę więcej miejsca. Przed furtką podwórka, które
otaczało naszą żoliborską kamienicę spotkałyśmy pana Krzysztofa Jakowicza z
malutkim synkiem, Kubą na sankach. Najwyraźniej mój ulubiony sąsiad, którego grę niejednokrotnie podsłuchiwałam pod oknem, zrobił sobie przerwę od
ćwiczeń przed kolejnym koncertem czy światowym tournee'. –
Panie Krzysztofie, znów telewizor mi nie działa, no i telefon też – pożaliła się
moja Mama. – Nikomu nie działa – wtrącił nieśmiało skrzypek. – Pani Ewo jest
stan wojenny… - dodał smutno. Tak to w piękny, słoneczny, grudniowy dzień dowiedziałyśmy się o
wybuchu wojny polsko-jaruzelskiej, a potem już nic nie było takie samo jak wcześniej.
- A co tak czytacie, dziewczyny? – ten głos był tak charakterystyczny, że bez podnoszenia wzroku wiedziałyśmy, że należy do ks. Jerzego. Stał przed nami uśmiechnięty, w czarnej sutannie i przyglądał się temu, co trzymałyśmy w dłoniach.
Pierwszy raz przekroczyłam bramę parku rozrywki już jako dorosła osoba. Późno,
prawda? I dopiero wtedy tak naprawdę zdałam sobie sprawę, czego jeszcze
pozbawił mnie PRL (prócz tego wszystkiego, o czym piszę w moich pierwszych
postach). Otóż mnie i kilku wcześniejszym pokoleniom zabrał czy ograniczył do
minimum sferę ludyczną. Jasne, mogliśmy się bawić na podwórkach, wywijając
fikołki na trzepaku – nie wszyscy mieli huśtawki i zjeżdżalnie. Mogliśmy też
czasem pójść do cyrku albo do ZOO (dla mnie akurat oglądanie zwierząt w
klatkach nie było żadną atrakcją – miałam ochotę je wszystkie zaraz uwolnić,
dlatego w moim przypadku ta ewentualność w grę nie wchodziła). Co jeszcze? –
szukam rozpaczliwie pamięci. Zgoła innej
rozrywki dostarczyły nam lata 80. Po wprowadzeniu stanu wojennego – wolny czas
wraz z rówieśnikami spędzałam głównie w kolejkach po papier toaletowy, pomarańcze,
szynkę, cukier. Stało się po wszystko, ale gdy ktoś „potrafił inteligentnie ten
czas spożytkować” – takie na użytek chwili ukute przez moją mamę, mobilizujące
zdanko - to czytał. Ja w anno domini 82 pobiłam rekord „pochłoniętej” lektury –
88 pozycji, w tym cztery tomy „Wojny i pokoju” (bitwę pod Borodino, przez wielu
bastion nie do pokonania, przetrwałam dzięki kolejce po jajka – 8 godzin).
Acha, mogę jeszcze wspomnieć swoisty śmigus-dyngus, fundowany nam podczas
demonstracji przez „silne, zwarte i
gotowe oddziały” ZOMO. Nawet tym, którzy trafili w oko cyklony przez przypadek.
Pamiętam mój powrót z ówczesną przyjaciółką „od serca” i jej dwoma braćmi,
chodzącymi wtedy do przedszkola, z pewnej
niedzielnej Mszy św. Naszą parafią był słynny kościół św. Stanisława
Kostki, a msza odbywała się z okazji zakazanej wtedy rocznicy Konstytucji 3
maja. Ponieważ byłyśmy z dziećmi, ominęłyśmy demonstrację i wybrałyśmy drogę
przez plac Wilsona. Gdy znalazłyśmy się na „wysepce” po środku, z jednej z ulic
bocznych wyjechała „polewaczka” i kierując na nas lufę zaczęła krążyć dookoła
wysepki. Byłyśmy tylko my i dwójka wystraszonych dzieciaków, które wpadły w
histerię. My też byłyśmy jej bliskie, a ZOMO-wcy w wozie zapewne zaśmiewali się
do łez, że tak gówniarzom napędzają stracha. Oni dopiero mieli zabawę
zastanawiając się – polać nas czy nie?
Tak to sobie wszystko przypominam w kontekście niedawnych, fetowanych przez dawny establishment 90. urodzin Generalissimusa. I nieustająco popularyzowanej przez po kolei wszystkie media książki jego córki. Pomyśleć, że jesteśmy niemal równolatkami (no, z małą różnicą wieku na moją korzyść), a „towarzyszka-panienka” takich wspomnień nie ma… Nie da się ukryć, żyłyśmy w tych samych czasach, ale kompletnie innej bajce. Albo ściślej, ja i moi koledzy w bajce nie żyliśmy…
Dlatego pamiętam moje zachłyśnięcie się Gardalandem, bo to w tym parku rozrywki wylądowałam wraz z grupą koleżanek z wakacyjnych kursów włoskiego, organizowanych przez Uniwersytet w Mediolanie nad jeziorem Garda. Aby było wszystko jasne – nie znalazłam się tam, ponieważ wysłała mnie tam uczelnia macierzysta. O nie! Sama sobie ten wyjazd załatwiłam, bo na Biuro Spraw Studenckich na Uniwersytecie Warszawskim, dowodzone zresztą w owym czasie przez innego Generalissimusa, czy innego stopniem wojskowego, sprawami studentów się nie zajmowało…
Gardaland był dla mnie kolejną wisienką na torcie-prezencie, jakim był dla mnie sam wyjazd do Włoch. Nie wyobrażałam sobie, że takie miejsca w ogóle mogą istnieć. I można się w nich bawić bez przerwy, nie nudząc ani przez chwilę. Teraz naturalnie i my, w Polsce mamy Bałtów czy Dinozatorland, gdzie naturalnej wielkości TRex ryczy i „siusia” (naturalnie wodą) na zwiedzających. Ale dwadzieścia lat temu z okładem jeszcze o nich nawet nie marzyliśmy.
Magii Gardalandu uległam niemal od razu, gdzieś między pełną idealnie podrobionych krokodyli imitacją Amazonki, a Zamkiem Drakuli, w którym na schodach rozjeżdżały mi się nogi w szpagacie (takie wirujące schody pojawiły się potem w Hogwarcie, w którym uczył się magii książkowo-filmowy Harry Potter). Choć nigdy nie przepadałam za karuzelą, w parku nad jeziorem Garda z dreszczem radości wirowałam w filiżankach jak z Alicji w krainie czarów. A kino trójwymiarowe? Tak spieszyłam się, aby je zobaczyć, że nie sprawdziłam, jaki w nim film ma być wyświetlany. Pech chciał, że trafiłam na kolejkę górską, po włosku znaną jako montagne russe (rosyjskie góry), której tak unikałam w realu, bo mam lęk wysokości. To był chyba pierwszy mój dzień w życiu tak „przebawiony”, a może też tak na prawdę pierwszy dzień beztroskiej wolności?
Tak to sobie wszystko przypominam w kontekście niedawnych, fetowanych przez dawny establishment 90. urodzin Generalissimusa. I nieustająco popularyzowanej przez po kolei wszystkie media książki jego córki. Pomyśleć, że jesteśmy niemal równolatkami (no, z małą różnicą wieku na moją korzyść), a „towarzyszka-panienka” takich wspomnień nie ma… Nie da się ukryć, żyłyśmy w tych samych czasach, ale kompletnie innej bajce. Albo ściślej, ja i moi koledzy w bajce nie żyliśmy…
Dlatego pamiętam moje zachłyśnięcie się Gardalandem, bo to w tym parku rozrywki wylądowałam wraz z grupą koleżanek z wakacyjnych kursów włoskiego, organizowanych przez Uniwersytet w Mediolanie nad jeziorem Garda. Aby było wszystko jasne – nie znalazłam się tam, ponieważ wysłała mnie tam uczelnia macierzysta. O nie! Sama sobie ten wyjazd załatwiłam, bo na Biuro Spraw Studenckich na Uniwersytecie Warszawskim, dowodzone zresztą w owym czasie przez innego Generalissimusa, czy innego stopniem wojskowego, sprawami studentów się nie zajmowało…
Gardaland był dla mnie kolejną wisienką na torcie-prezencie, jakim był dla mnie sam wyjazd do Włoch. Nie wyobrażałam sobie, że takie miejsca w ogóle mogą istnieć. I można się w nich bawić bez przerwy, nie nudząc ani przez chwilę. Teraz naturalnie i my, w Polsce mamy Bałtów czy Dinozatorland, gdzie naturalnej wielkości TRex ryczy i „siusia” (naturalnie wodą) na zwiedzających. Ale dwadzieścia lat temu z okładem jeszcze o nich nawet nie marzyliśmy.
Magii Gardalandu uległam niemal od razu, gdzieś między pełną idealnie podrobionych krokodyli imitacją Amazonki, a Zamkiem Drakuli, w którym na schodach rozjeżdżały mi się nogi w szpagacie (takie wirujące schody pojawiły się potem w Hogwarcie, w którym uczył się magii książkowo-filmowy Harry Potter). Choć nigdy nie przepadałam za karuzelą, w parku nad jeziorem Garda z dreszczem radości wirowałam w filiżankach jak z Alicji w krainie czarów. A kino trójwymiarowe? Tak spieszyłam się, aby je zobaczyć, że nie sprawdziłam, jaki w nim film ma być wyświetlany. Pech chciał, że trafiłam na kolejkę górską, po włosku znaną jako montagne russe (rosyjskie góry), której tak unikałam w realu, bo mam lęk wysokości. To był chyba pierwszy mój dzień w życiu tak „przebawiony”, a może też tak na prawdę pierwszy dzień beztroskiej wolności?
